साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

५० साहित्यदर्पणे
गोशब्दात्स्यागृहीतसंकेतं वाहीकार्थमभिधातुमशक्यत्वाद् गोशब्दार्थमात्र-
बोधनाच्च । अभिधाया विरतत्वाद् विरतायाश्च पुनरुत्थानाभावात् ।
अन्ये च पुनर्गोशब्देन वाहीकार्थो नाभिधीयते । किंतु स्वार्थ-
सहचारिगुणसाजात्येन वाहीकार्थगता गुणा एव लक्ष्यन्ते । तदप्यन्ये
न मन्यन्ते । तथाहि—अत्र गोशब्दाद्वाहीकार्थः प्रतीयते, न वा ।
आद्ये गोशब्दादेव वा । लक्षिताद्वा गुणाद् । अविनाभावाद्वा¹। तत्र, न
दृष्टान्तेनाभिप्रायं स्पष्टयन्नपि बोधयन्निवाहन आह—गोशब्दार्थमात्रबोधना-
द्येति । विरतत्वात् प्रतीति योग्यताविरहेण नष्टप्रायत्वात् । सहदुद्गतित्वेनानुकम्पा-
नियमः शब्दार्थयोरन्योन्यनियमार्थमित्यभिप्रायः । नन्वस्य नियमस्य श्लेषादौ व्यभि-
चारदर्शनाच्छब्देन पुनरपि प्रतीतियोग्यता कल्पनीयेत्यत आह—विरताया
इति । उत्थानाभावान्न प्रतीतिजननोन्मुखीभावविरहात् । श्लेषादौ धर्मान्तरे गृहीत
शक्त्यन्तरमर्थान्तरं बोधयतु । प्रकृते तु गोत्वे गृहीता शक्तिर्गोव्याधर्यं बोधयति
यदि गवादिकमपि बोधयेत्तदानिर्वच्य लक्ष्यार्थबोधसम्भवेन लक्षणा नानुष्ठेयेति
भावः । स्वार्थेति । स्वार्थो गोत्वम् । तत्समानाधिकरणेऽर्थे । गुणसाजा-
त्येनेति । तद्गतगुणानां शश्यार्थगतगुणैर्वाप्त्यसंभव इति भावः । आद्ये प्रती-
तिशब्दे । न प्रथमः, न गोशब्दजन्यप्रत्यक्षत । असंकेतितत्वाद् गोशब्दस्ये-
न्द्रियसन्निधिवत् । न तृतीयः, अविनाभावजन्यप्रत्यक्षतः । शाब्देऽन्वयेऽ-
संभवस्य शाब्दबोधविषयत्वासम्भवात् । अत्र हेतुमाह—शाब्दीति । एव
मिष्टसाधनत्वादिना मन्वधियोक्तम् । अर्थापत्त्यादिना मीमांसकानां मते
नाभिधेयसम्बन्धजन्यस्य शाब्दी प्रसिद्धिरर्थापत्तिविज्ञानाम् । अन्यथाऽभि-
धितदिशा मतेऽप्यस्य शाब्दबोधविषयत्वं न स्यात् । न च लक्षार्थेन तत्र संबन्-
धसिद्ध्यिति वाच्यम् । तद्विषयोजनाभावस्य लक्षणाया असंभवत् । न च
प्रयोजनाभावाद् वक्ष्यत इति वाच्यम् । लक्ष्यार्थव्यंग्गिनिश्चयस्य, विशेषणत-
याऽव्यङ्ग्यस्य फलप्रयोजनस्य चोद्देश्यहेतुत्वाङ्गीकारात् । गवादिपदस्य
तु वाहीकादिपदार्थे लक्षणाद् भवेत् । लक्ष्यार्थे प्रयोजनमर्थेव व्याप्तिरङ्गीकृता-
स्मिन्तो मुख्यार्थलक्षकत्वे गोत्वे वाच्या साध्योपपादकत्वात् । निक्षेप्यत्वाद्गु-
णान् वाच्याधिकृत्य तथार्थं द्वितीयप्रत्यक्षतया मुख्यार्थविशेषणतामङ्गीकृत्यापर-
स्वाश्यापह्वणमुपपाद्य व्यभिचारशङ्कानिरासार्थमाह, सजात्येत्याद्यन्ते गोत्वे वैपरीत्य-
१. तद्नैति । २. अविनाभावाद्वा ।
२. 'त' इति । ३. प्रत्यक्षकल्पना...