साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

दशमः परिच्छेदः । ६०५
दण्डापूपिकयान्यार्थागमोऽर्थापत्तिरिष्यते ।
मूषिकेण दण्डो भक्षित इत्यनेन तत्सहचरितमपूपभक्षणमर्थादायातं
भवतीति नियतसमानन्यायादर्थान्तरमापततीत्येष न्यायो दण्डापूपिका ।
अत्र च क्वचित्प्राकरणिकादर्थादप्राकरणिकस्यार्थस्यापतनं क्वचिदप्राकर-
णिकार्थात्प्राकरणिकार्थस्येति द्वौ भेदौ । क्रमेणोदाहरणम्—
‘हारोऽयं हरिणाक्षीणां लुठति स्तनमण्डले ।
मुक्तानामप्यवस्थेयं के वयं स्मरकिंकराः ॥’
‘विललाप स बाष्पगद्गदं सहजामप्यपहाय धीरताम् ।
अतितप्तमयोऽपि मार्दवं भजते कैव कथा शरीरिणाम् ॥’
अत्र च समानन्यायस्य श्लेषमूलत्वे वैचित्र्यविशेषो यथोदाहृते
‘हारोऽयं—’ इत्यादौ । न चेदमनुमानम् । समानन्यायस्य संबन्धरूप-
त्वाभावात् ।
विकल्पस्तुल्यबलयोर्विरोधश्चातुरीयु(य)तः ॥ ८३ ॥
अर्थापत्त्यलंकारमाह—दण्डापूपिकयेति । दण्डापूपन्यायेनेत्यर्थः । अन्यार्थागमो
भिन्नार्थप्रतीतिः ॥ दण्डापूपन्यायमाह—मूषिकेनेति । इतिशब्दो हेतौ । अनेन
मूषिकेण तत्सहचरितं दण्डभक्षणसहचरितमर्थादौचित्यादायातमवगतं भवतीत्यन-
न्तरं ‘वदन्यत्रापि’ इति पूरणीयम् । नियतेति । नियतस्य तद्रूपत्वेन निश्चितस्य स-
मानन्यायात्तुल्यसामर्थ्यादर्थां तु शब्दात् । आपतति प्रतीतिविषयो भवति । मूषि-
कस्य हि दण्डभक्षणं दुष्करं तन्निष्पत्तौ तत्सहचरितापूपभक्षणमतिसुकरतया
संभाव्यते तथात्रापि सहचरितैकसिद्धेरेकसिद्धिरौचित्यात्संभाव्यत इति भावः ॥
हारोऽयमिति । मुक्तानां हारघटकरत्नविशेषाणां निवृत्तसंसारदुःखानां च । मु-
क्तानां तदुपयोपिदारिद्यं दुर्घटं तन्निपत्तौवहुसन्नानम्लानं सुतरां तन्त्यादिति पुं-
स्त्वमत्र समानो धर्मः । मुक्तानां वर्णनीयत्वेन प्राकरणिकत्वम् ॥ विललापेति ।
सोऽजः । द्वयत्वमत्र समानो धर्मः । अयसो वर्णनीयत्वाभावादप्राकरणिकत्वम् ।
संबन्धरूपत्वाभावादिति । व्याप्तिरूपत्वाभावादित्यर्थः । व्याप्तिश्च शब्दद्वय-
स्त्योरव्यभिचरितसमानाधिकरणरूपः । प्रकृते तु एकस्य नायमर्थग्रहेण औचित्या-
त्सन्तानस्य तादृशार्थान्तरग्रहो भवतीति शब्दद्वययोर्व्याप्त्यसंभवादिति भावः ॥
विकल्पालंकारमाह—विकल्प इति । तुल्यबलत्वं तत्तदुदाहरणे दर्शयिष्यमाणम् ।

1. दण्डेन । दण्डापूपयोर्भावो दण्डापूपिका । ‘द्वन्द्वान्ते श्रूयमाणं’ इति द्वन्द्वः।
   इतरेतरद्वन्द्वान्कप्रत्यय इति केचित् । अन्ये तु दण्डापूपौ विहिते यस्यां नीतौ सा ...
   दूपिका । ‘एत इतिवन्तः’ इति वर्तिकाकारः । अन्ये दण्डापूपानिव दण्डापूपिकेति
   मन्वते, ... व्याचक्षते ॥