साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

४८८
साहित्यदर्पणे

'महदे सुरसंधं मे तमव समासङ्गमागमाहरणे ।
हर बहुसरणं तं चित्तमोहमवसर उमे सहसा ॥'
अत्र संस्कृतमहाराष्ट्ऱ्योः¹ ।
पदश्लेषोऽपीत्यवधेयम् ॥ भाषाश्लेषमाह—महदे इति । संस्कृतायॊ यथा—हे
महदे उत्सवदे, हे उमे हे गौरि आगमाहरणे विद्याग्रहणे मे मम तं प्रसिद्धं समासङ्गं
अव रक्ष । कीदृशम् । सुरसंधं देवप्रार्थनीयम् । अवसरे समये तं प्रसिद्धं चित्त-
मोहं सहसा झटिति हर अपनय । कीदृशम् । बहुसरणं बहुविषयगामिनम् । प्रकृ-
तार्थस्तु—मह-मम, देसु-देहि, रस-रतिम् । धम्मे-धर्मे, तमवस-तमोवशात्,
आस-आशाम्, गमागमा-संसारात्, हर-अपनय, णे-अस्माकम्, हग्गबहु-
शिववधू, सरणं-रक्षयित्री, तं-त्वम्, चित्तमोहं-चित्तमोह, अवसरउ-अवस-
रतु, मे-मम, सहसेति । भाषासंमे तु भाषाणामैकरूप्यमेव, न त्वर्थभेदः ।

1. संस्कृतेति । संस्कृतप्राकृतयोरित्यर्थः । उत्कृष्टं प्राकृतं महाराष्ट्रीति व्यपदिश्यते ।
   न तु 'भक्तिविना वश नोहे वीण्यानें वा मृदङ्गनादानें । कन्यादानफलानें फेडी पापे
   मृदंगनादानें ॥' इत्यादिमहाराष्ट्रजनसुप्रसिद्धगायेति । तथा चोक्तं दण्डिना—'महारा-
   ष्ट्राश्रया भाषा प्रकृष्टं प्राकृतं विदुः । सागरः सूक्तिरत्नानां सेतुबन्धादि यन्मयम् ॥' इति ।
   संस्कृतमागध्योः श्लेषो यथा—'फुल्लारिलावरोले शलिलेशे शालशालिवशारे ।
   कमलाशवलाखिलेडमाले दिशमन्तकेऽनिशमे ॥' 'फुल्लारिणावरोल मधिक तरवा-
   रमऽविरलशूरम् । कमलाभवलालिवर मारयति शाम्यतो नियमम् ॥' इति मागधी
   छाया । 'फुल्लानि लालयन्ति पोषयन्त्येवशीला ये तेषां लावे छेदने लोम्बनिन् ।
   शमन्तीति शलाः मोषमाः ते मन्ति यत्र देशे स शली तं लिशत्यल्पीकरोतीति शलिले-
   शमस्मिन् । शालिगुंहाैः शालन्ते शोभन्ते ये तादृशातीति शालशालिन्यः स चासौ शूर-
   श्चेति, दुःशननऋत्वात्, तथाभूते । कमला लक्ष्मीस्तस्याः शवा हरिद्रानेपु लन्ति नम-
   तीत्येवंशीलं बलं यस्य स तस्मिन् । मलनं माउ, न विद्यते मागो यस्यामाउमाळ-
   स्तस्मिन् । 'मक्ष धारणे' । अनिवार्य इत्यर्थः । अन्तके मृत्यौ सति स वासुदेवे विपदे वा
   दिशामन्तेना दिशमनिशं प्रनिशेटस्मि ।' इति संस्कृतवाच्यार्थः । मागधन्तु—'फुल्लानां
   पद्मिनीरोषाणां या आलिः पङ्क्तिस्तद्वाने रोद्धुं कत्तनशे यत्र तत् । मारयानां यात्रिक-
   द्धेवेष शूरं वडिग्ह्डिमारणसमर्थम् । कमलानामाभव मरहन्द ये यन्ति ते च नेविन्विथ
   नेत्रम् । नियमं नियोजितनहुःशास्त्रं वन्यतित शाम्यतः शममुपोदपि मागधी । हारि
   तादृशं मधिकं विशेषेण मुनयोऽपि क्षुभ्यन्ति ।' इति । संस्कृतपैशाच्योर्यथा—'रतनेप-
   नादानं शुभन्मरस्तु बहुल लदानीमम् । अपनिमान समने सोपाकितान ना' इत्यादि
   'जने कृताने दाना मुखपीननेोपलदानीमम् । अपनिमान समने स पश्चिशानानं
   ? इति पैशाचीछाया । ...