साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

तृतीयः परिच्छेदः । १६५
तद्भेदानाह—
रतिर्हासश्च शोकश्च क्रोधोत्साहौ भयं तथा ।
जुगुप्सा विस्मयश्चेत्यष्टौ प्रोक्ताः शमोऽपि च ॥ १७५ ॥
तत्र
रतिर्मनोऽनुकूलेऽर्थे मनसः प्रवणायितम् ।
वागादिवैकृतैश्चेतोविकाशो हास इष्यते ॥ १७६ ॥
इष्टनाशादिभिश्चेतोवैकल्यं शोकशब्दभाक् ।
प्रतिकूलेषु तैक्ष्ण्यस्यावबोधः क्रोध इष्यते ॥ १७७ ॥
कार्यारम्भेषु संरम्भः स्थेयानूत्साह उच्यते ।
रौद्रशक्त्या तु जनितं चित्तवैकल्यदं भयम् ॥ १७८ ॥
त्वेन संबन्धी । तैर्भावैः पुष्यते रसरूपता नीत्वा प्रकृष्टं क्रियते ॥ तद्भेदान्
स्थायिभावान् । अष्टौ भावाः स्थायिभावाः । शमोऽपि च । स्थायिभाव इत्यर्थः ॥
रतिरिति । मनसोऽनुकूले प्रिये वस्तुनि प्रवणायितम् । प्रेमार्द्रं मनो रतिरित्यर्थः ।
तच्चोक्तावेश एव पर्यवस्यति । न चानुराग एव सोऽपि प्रकृते सुरतेच्छात्मक एव ।
केचित्तु—“स चानुराग एव सोऽपीष्टसाधनताज्ञानधारारूप, अनिष्टाहेतुत्वेनो-
क्तत्वात्” इत्याहुः । तन्न । सुरतेच्छाया आलम्बनप्राप्त्यभिलाषं प्रति हेतुत्वसम्भवेन
लक्षणाया अयोगात् । चेतोविकास उपहसनीयत्वेन हृन्मुखविकारघटकान्य-
हेतुः । चेतोवैकल्यं दुःखम् । तैक्ष्ण्यस्य अपचिकीर्षाया अवबोध उत्पाद्यत्वम् ।
कार्यारम्भेषु सन्निकृष्टकार्येषु संरम्भ उत्पाद आवेराः । केचित्तु—'संरम्भः
सहर्षप्रवृत्ति'रित्याहुः । तन्न । आद्यप्रवृत्तिरूपस्यारम्भस्य प्रवृत्त्यसंभवात्, वीररसे
उत्कटावेशस्य स्थायित्वेनाख्यायमानत्वात् । रौद्रशक्त्येति । प्राक्तनप्रेरितादर्श-
१. रतिरिति । रत्यादीनां विशदतरं लक्षणमभिहितं रसगङ्गाधरे—'स्त्रीपुंसयोरन्यो-
न्यालम्बनः प्रेमाख्याश्चित्तवृत्तिविशेषो रतिः । मुनिदेवाद्यनुकूलवस्तु व्यभिचारी ।
वागादिविकारदर्शनजन्मा निर्वकारो हासः । पुत्रादिवियोगजन्माऽनिष्टावाप्तिजन्मा-
श्चित्तवृत्तिविशेषः शोकः । गुरुबन्धुवधादिकारणापराधजन्मा क्रोधः । अयं
च परनिष्टारिष्टः । दुष्टापराधजन्मा तु संप्रहारजन्मापराधिरितः । अयं वीररसस्याङ्गत्वे
व्यभिचारीति विशेषः । परपराक्रमदर्शनोत्पत्तिजन्मा प्रौढिप्रभव उत्साहः । व्याघ्र-
दर्शनादिजन्मा परासम्बन्धिभयहेतुश्चित्तविप्लवः स भयम् । परासम्बन्धिभयकल्पको तु
स एव भावो व्यभिचारी । उत्तमे तु—'चित्तविकम्परूपम्, मध्यमोत्तमे कम्पोत्कम्प-
भेदानाहुः । सर्वपदार्थदोषदर्शनाच्चित्तविक्षेपरूपश्चित्तवृत्तिविशेषो जुगुप्सा । अयं
विद्रहसुरसङ्गमविगताया अपर्णाया निश्चलः ॥
१. 'तद्विशेषान्' घ. २. 'अभिलाषलक्षणाया इत्येव पाठः' क. ख. घ. ३. 'उत्कट
प्रवृत्ति' क.पुस्तकेऽप्येवमेवास्ति । ४. 'अयं वीररसान्तर्गतोऽप्यस्तीति' क.पुस्तके.