साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

यहाँ पृष्ठ का मूल पाठ दिया गया है:

१६२ साहित्यदर्पणे
तत्र भर्त्सनपारुष्यस्वच्छन्दाचरणादयः ॥ १६९ ॥
यथा—
'अन्यासु तावदुपमर्दसहासु भृङ्ग
लोल विनोदय मनः सुमनोलतासु ।
मुग्धामजातरजसं कलिकामकाले
व्यर्थं कदर्थयसि किं १नवमैलिकायाः ॥'
अथ ग्लानिः—
३रत्यायासमनस्तापक्षुत्पिपासादिंसंभवा ।
ग्लानिर्निष्प्राणताकम्प४कार्श्यानुत्साहतादिकृत् ॥ १७० ॥
यथा—
'किसलयमिव मुग्धं बन्धनाद्विप्रलूनं
हृदयकुसुमशोषी दारुणो दीर्घशोकः ।
ग्लपयति परिपाण्डुक्षाममस्याः शरीरं
शरदिज इव घर्मः केतकीगर्भपत्रम् ॥'
अथ चिन्ता—
ध्यानं २चिन्ता हितानाप्तेः शून्यताश्वासतापकूत् ।
मुष्मिकी परलोकभवा । नीवारस्तृणधान्यम्, कृते निमित्तम् । साप्रतं वार्धके । अत्र
तत्त्वज्ञानेन नि स्पृहत्वम् ॥ अन्यास्विति । मधुपानकालीनश्चरणप्रहारादिरुपमर्दः ।
पक्षे संभोगकालीनश्चुम्बनालिङ्गनादि. । लोलं सतृष्णम् । मुग्धा कोमला सुरतमुढां
च । रज पराग आर्तव च । अकाले मकरन्दाभावदशाया बाल्ये च । अत्रोप-
भोक्तरि बालाया अस्थैर्यं परुषवचनेन प्रतीयते ॥ निष्प्राणता असामर्थ्यम् ॥
बन्धनात् उत्पत्तिस्थानात् । निष्प्राणत्वानौजसस्तत्त्वसक्षयाणा बलहानिरूपत्वेऽपि
१. नवेति । सप्तलायाः 'सप्तला नवमालिका' इत्यमरः । 'नवमल्लिकायाः' इति
पाठे तु मुग्धेत्यादिनैव नवत्वलाभे पुनर्मल्लिकाया नवत्वविशेषणं व्यर्थम् । नवा सुप्ता
माला अस्या., कप् । इति भानुजिदीक्षिताः ॥
२. चिन्तेति । इष्टाप्राप्त्यनिष्टप्राप्त्यादिजनिता ध्यानापरपर्याया वैवर्ण्यमूर्च्छेखनाधोमुख-
त्वादिकृतुश्चित्तवृत्तिविशेषश्चिन्ता । यदाहु —'विभावा यत्र दारिद्र्यमैश्वर्यभ्रशनं तथा ।
'उद्वेगास्थितिनैरस्यसमुत्थैरवबुध्यते ।' इति ग २ 'नवमल्लिकायाः' इति क. ३ 'रत्याद्ययास-
र्निर्निष्प्राणता मता । अनुत्साहाददौर्बल्यस्वेदाधैर्य्यक्त्विमेति सा प' ग. ४ 'कार्श्य' घ.
'उन्निन्नयनतारा क्षामवक्त्रेदुविन्या रजनय इव निद्राक्लान्तनीलोत्पलास्य । निनिरभिन्न ध्याना
केशराशाननपिनिगृहेभ्यो यान्त्यमूर्वारवन्ध्य ॥' इति ग.