साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

१५८ साहित्यदर्पणे
अथ मतिः—
नीतिमार्गानुसृत्यादेरर्थनिर्धारणं मतिः ।
स्मेरता धृतिसंतोषौ बहुमानश्च तद्भवः ॥ १६३ ॥
यथा—
'असंशयं क्षत्रपरिग्रहक्षमा यदार्यमस्यामभिलाषि मे मनः ।
सतां हि संदेहपदेषु वस्तुषु प्रमाणमन्तःकरणप्रवृत्तयः ॥'
अथ व्याधिः—
व्याधिर्ज्वरादिर्वाताद्यैर्भूमीच्छोत्कम्पनादिकृत् ।
तत्र दाहमयत्वे भूमीच्छादयः । शैत्यमयत्वे उत्कम्पनादयः । शे
षमुदाहरणम् ।
अथ त्रासः—
निर्घातविद्युदुल्काद्यैस्त्रासः कम्पादिकारकः ॥ १६४ ॥
मुखं स्मितयुक्तं वदनं स्मरामीत्यर्थः ॥ नीतिमार्गो नीतिशास्त्रं तस्यानुसृति
र्गमम् । आदिना अनुमानादेर्ग्रहणं । निर्धारण निश्चयः ॥ असंश्य
मिति । शकुन्तलामालोक्य दुष्यन्तस्यानुमानमिदम् । क्षत्रपरिग्रहक्षमा क्षत्रियवि
वाहोचिता । 'इयम्' इति शेषः । अस्यां शकुन्तलायाम् । गमयेति—सतां
मिति । प्रमाणं निश्चयबीजम् । अन्तःकरणस्य मनसः प्रवृत्तयः शङ्कापादयः ॥ वा
ताद्यैरिति । आद्यपदेन पित्तश्लेष्मणोर्ग्रहणं । भूमीच्छा भूमिपतनेच्छा ।
तत्र व्याध्युदाहरणं यथा मम—'प्रियजनपरिप्राप्ताद्वेपमाना कृशाङ्गी त्रिहुत-
दहनवर्णा स्वेदगर्भिस्तगात्रीम् । विपुलपुलकश्लेषामाकलय्य ज्वरार्त्ता कुमतिरि-
तश्चिन्तनगरे निर्नमज्ज ॥' निर्घात इति । 'यदान्तरिक्षे बलवान्मारुतो मरुता