साहित्यदर्पण (आचार्य विश्वनाथ - वाक्यं रसात्मकं काव्यम् सटीक)

७९
तृतीयः परिच्छेदः ।
कैश्चिदिति प्राक्तनपुण्यशालिभिः । यदुक्तम्-
'पुण्यवन्तः प्रमिण्वन्ति योगिवद्रमसन्ततिम् ।' इति ।
यद्यपि 'स्वादः काव्यार्थसभेदाद्वात्मानन्दसमुद्भवः ।' इत्युक्तदिशा
रसास्वादनातिरिक्तत्वम्, तथापि 'रसः स्वाद्यते' इति काल्पनिकं
भेदमुरीकृत्य कर्मकर्तरि वा प्रयोगः । तदुक्तम्- 'रस्यमानतामात्रा-
त्स्वात्मकाशरीरादनन्य एव हि रस' इति । एवमन्यत्राप्येवंविध-
स्थलेषूपचारेण प्रयोगो ज्ञेयः ।
नन्वेतावता रसस्याज्ञेयत्वमुक्तं भवति । व्यञ्जनाव्यापारविष-
यत्वाद् द्वयोरेक्यमापतितम् । तत्तश्च-

वक्तव्यस्येत्याद्यन्वये । रस्यास्वादयोर्भेदमाशंक्याह-
सूक्ष्मदृष्टेति यद्यद्यपि स्वादोऽस्तितन्मूलकश्च व्यङ्ग्यः स न रसः । इति
प्राक्तनेति । ऐतिह्यमुच्चार्योत्तरे दृष्टान्तमाह-पुण्येति ।
श्लोकेन रसो दर्शितः । यद्यपीति । काव्यार्थभेदात्प्रतिपादितः । रसो
ऽपि, आत्मानन्दं प्रति नो गृह्यते तथा काल्पनिकभेदविशिष्ट-
म्भवेपि इति । प्रयोग इति कर्मकर्तरि वा । काल्पनिकभेदविशिष्ट-
रस एव । रस्यास्वादयो भेदन नोपपद्यते भेदप्राप्त्यावेव प्रयोगो-
ऽयं । तत्र प्रमाणमाह-रस्यमानेति-कर्मकर्तरि वेति । स्वात्म-
कादिति प्रतीतेराद्यन्तशून्य एव रसः । तस्मात् स्वात्मका-
रस्यमानतेति । सात्मकात् प्रतीतेराद्यन्तशून्य एव रसः
प्रतीतिराद्यन्तशून्यात् । प्रभाशरीरात् व्यतिरिक्तो रसः ।
एव रसत्वे नास्ति तस्मादुच्यते कर्मकर्तरि वेति ।
द्विगुणादिके समानाधिकरणे प्रयोगः ।
न्यूनार्थाद्वा ज्ञेयः ।
नन्वेतावता रसस्यैवाज्ञेयत्वमुक्तम् ।
रसस्यैवेति भावः ।
रसास्वादयोर्भेदमाशङ्क्याह-व्यञ्जनाव्यापारेति ।
आक्षेपं वारयति-द्वयोरिति ।
प्रतिपाद्योऽपि ।
रसेनैवेत्यर्थेति ।