रूपमण्डन एवं देवमूर्त्ति-प्रकरणम् (मण्डन सूत्रधार - प्राचीन मूर्तिकला एवं देव-प्रतिमा लक्षण सटीक)

११८ देवतामूर्तिप्रकरणम्
[ सूर्यादिवारानयनम् ]
तुङ्गं नवगुणं कृत्वा सप्तभिः क्षापयेत्ततः ।
शेषं सूर्यादि(नारं?वारः) स्यात् क्रूरास्तत्र विवर्जिताः ॥६३॥
काश्यपे—

• • • तुङ्गं हस्ताष्टवृद्धिदम् ।
      नाभिस्तु निर्विशेषमायामित्युच्यते बुधैः । इत्येकत्र ।
      ( अ० २६, श्लो० ४-५ )
      अत्र द्वितीयार्धे—'नाडिभिस्तूनिते शेषमायमित्युच्यते बुधैरि'ति स्यात् । अन्यत्र च—
      अनले गुणिते चाष्टहृते योनिर्हृदाहृता ।
      अष्टभिर्वर्धिते भानुहृते त्वायमुदाहृतम् ॥
      नवभिर्गुणिते नाडीहृते शेषमृणं भवेत् ।
      (काश्यप० अ० ४९, श्लो० १०२-१०३)
      इति यथोक्तसंख्यया गुणमभिधाय भानुहृते आयमाह, यत्र प्रकृते अष्टहरणमुक्तं यत्र च
      प्रकृते भानुहरणमुच्यते, तत्र ऋणे त्वयं नवभिर्हरणमाह, गुणनन्तु प्रकृतवदेव । तदन्यत्र च
      पूर्वोदाहृतवदेव आययोन्यादिकमभिधाय—
      नवभिर्गुणिते त्वं (श ? शे) राशिभिर्ह्रासयेत्ततः ।
      शेषं व्ययमिति ख्यातम् * * * ।
      ( काश्यप० अ० ५०, श्लो० ५०-५१ )
      इति प्रकृतवदेव द्वादशभिर्हरणेन व्ययानयनं दृश्यते । तदत्र व्ययो धनं वा ऋणं वेति शिल्पिभि-
      रनुसन्धेयम् । मात्स्येऽपि अष्टाभिर्भाजिते आयव्ययावाह । तथाच—
      'व्यासेन गुणिते दैर्घ्यं अष्टाभिर्वै हृते तथा । यच्छेषमा( यतं ? यं तं )विन्द्यात्' इत्यायम-
      भिधाय—'अष्टाभिर्भाजिते ऋक्षे यः शेषः स व्ययो मतः'
      ( अ० २५७, श्लो० १५-१६, २१ ) इति व्ययमाह ।
      धनर्णयोर्हेयोपादेयत्वमाह—धनाधिकमिति । धनमधिकं यत्रेति, ऋणं क्षीणं यत्रेति च
      विग्रहद्वयम् , शेषं सुगमम् । 'आयाधिक्यं व्ययं क्षीणं सम्पदामास्पदं सदे'ति काश्यपे
      ( अ० ४९, श्लो० १०४ ) । इदमत्र द्रष्टव्यम्—षष्ठभिर्गुणिता तैरेव च भाजिता संख्या विकार-
      मननुभवन्त्येव स्वस्वरूपेणावतिष्ठते इत्यफलाऽनिष्टफला वा ग्रन्थकृतश्चेत्यवगच्छामः ।
      ९३ । वारानयनमाह—तुङ्गमिति । स्पष्टम् । एवमेव शिल्परत्न(पूर्व० भा० अ० १५, श्लो०
      ३३ ) काश्यपशिल्पयोः ( अ० २६, श्लो० ३ । अ० ४९, श्लो० १०१ । अ० ५०,
      श्लो० ६३ ) ।