ऋतुसंहारम् (महाकवि कालिदास - षड्ऋतु काव्य सान्वय हिन्दी व्याख्या)

श्रीः।
ऋतुसंहारम्।
चन्द्रिकया समेतम्।
प्रथमः सर्गः।
यः समस्तविदुषां शिरोमणिर्येन राजति सभा विपश्चिताम्।
तं महीश्वरकृताङ्घ्रिवन्दनं नीलकण्ठपितरं नमाम्यहम् ॥
शृङ्गारैकप्रधानं यदृर्तुसंहारनामकम् ।
काव्यं तत्कालिदासीयं व्याख्यास्येऽहं यथामति ॥
अप्रचारतमोमग्ना कालिदासकृतिर्यतः।
क्रियतेऽतश्चन्द्रिकेयं विबुधानन्ददायिनी ॥
अथ तत्रभवान्कालिदासनामा कविश्चिकीर्षितस्य ग्र-
न्थस्य निर्विघ्नपरिसमाप्त्यर्थम् ‘आशीर्नमस्क्रिया वस्तु-
निर्देशो वापि तन्मुखम्’ इत्याशीराद्यन्यतमस्य मङ्गलत्वेन
तदन्यतरद्वस्तुनिर्देशरूपं मङ्गलमाचरन्नादौ ग्रीष्मकालवर्ण-
नरूपां कथां प्रियायै कश्चिन्नायकः प्रस्तौति—
प्रचण्डसूर्यः स्पृहणीयचन्द्रमाः
सदावगाहक्षतवारिसंचयः।
दिनान्तरम्योऽभ्युपशान्तमन्मथो
निदाघकालोऽयमुपागतः प्रिये ॥ १ ॥
प्रचण्डेति॥ प्रचण्ड उग्रः सूर्यो दिवाकरो यस्मिन्स तथोक्तः।
१. ‘क्षम.’ २. ‘समुपागतः.’