रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

चतुर्थोङ्कः 393
(what puts excessive strain on the mind) इति अति - आ + धा + क्त
कर्मणि । “अत्याहितं महाभीतिः कर्म जीवनपेक्षि च”—अमरः । जीवनपेक्षि कर्म
means “the deed that carries risk of life.” अत्याहितम् is adjectively
used to किमपि ।
तपस्विनी—Deserving compassion i. e., poor, wretched.
अर्धरात्रे—भावे ७मी ; रात्रेः अर्धम् ( एकदेशीतत् ) by the rule “अर्धं
॰नपुंसकम्” । रात्रि becomes रात्र—“रावाह्नाहाः पुंसि” । अर्धं = exact half.
P. 319. अतिनिघृ॑णम्—Very carefully ; निर् ( नास्ति ) घृणा यस्मिन् यथा
स्यात् तथा ( बहु ) ; अतिशयेन निघृ॑णम् ( प्रादितत् ) । घृणा means करुणा
according to अमर ।
P. 322. महाभिजनसमुत्पन्नया—महान् अभिजनः ( कर्मधा ) तस्मिन् समुत्पन्ना
( ७मीतत् ) तया । अभिजन means ‘family.’ “अभिजनः कुले कुलध्वजे
जन्मभूम्याम्”—हेमचन्द्रः ।
Pp. 324-25. Shloka 1. In this stanza the King means to say
that the angry Queen was not to be pacified by any means so
long as she maintained her pent-up anger ; but as soon as she
gave vent to her feelings by weeping, her anger abated. Out-
ward expression lessens ( to a great extent ) the tyranny of
unexpressed feelings. Cf. : “पूरोत्पीडे तड़ागस्य परीवाहः प्रतिक्रिया ।
शोकक्षोभे च हृदयं प्रलापैरेव धार्यते”—उत्तरचरिते III. 1.
सव्याजैः—Full of pretexts (excuses). व्याजेन सह विद्यमानाः ( बहु )
तैः । व्याज means pretext—“व्याजोऽपदेशो लक्ष्यं च”—अमरः ।
N. B. In order to create confidence in the mind of the
Queen regarding the faithful nature of his love, the King has
to swear to her with a play of tricks that he is not in love
with any other woman.