रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

228 रत्नावली
ह्रिया सर्व्वस्याधो¹ नयति विदितास्मीति वदनं
द्वयोर्हृष्टालापं कलयति कथामात्मविषयाम् ।
सखीषु स्मेरासु प्रकटयति वैलक्ष्यमधिकं
प्रिया प्रायेणास्ते हृदयनिहितातङ्कविधुरा ॥४॥
प्रेषितश्च मया तद्वृत्तान्वेषणाय वसन्तकः । तत् कथं
चिरयति² ?
ततः मदनिका-काञ्चनमालायाः निष्क्रमरणान्तरम् इत्यर्थः । सन्ताप इति । हे हृदय,
सम्प्रति अधुना अयं अरालनक्रुतः मदनाननजनितः सन्तापः दाहः सह्यताम् त्वयेत्यर्थः ।
अस्य मदनाननस्य उपशमः शान्तिः नास्ति । मुधा वृथा तां सागरिकां प्रति उद्दिश्य इत्यर्थः ।
पुनः ताम्यसि उत्कण्ठितं भवसि । रुम्प्रति तस्याः केनाप्युपायेन लाभासम्भवात् अस्य
दाहस्य प्रशमोपायः नास्तीति भावः । मूर्द्धन मूर्खेण मया तदा कथमपि कृच्छ्रात् इत्यर्थः ।
सान्द्रचन्दनरसस्पर्शः घनः यः चन्दनरसः तस्य स्पर्शः इव स्पर्श यस्य शीतलः इत्यर्थः । तस्याः
करः त्वयि हृदये इत्यर्थः । न विन्यस्तः स्थापितः । हृदये तस्या शीतलकरस्थापनं हि
प्रशमस्य एक एव उपायः आसीत् इति भावः । शार्दूलविक्रीड़ितं वृत्तम् । हेत्व-
लङ्कारः ॥ १ ॥
मन इति । प्रकृत्या एव मनः चलं चञ्चलम् । तत् दुर्लच्यं दुर्ज्ञेयम् चक्षुर्विषयम्
तार्किकसिद्धान्तेन मनसः अणुत्वात् इत्यर्थः । तथापि अस्य अणुत्वेऽपि कामेन मदनेन समं
युगपत् सर्व्वैः शिलीमुखैः बाणैः विद्धम् । स्थूलरुपाणां वस्तूनामिन्द्रियग्राह्याणामिव बाणवेधस्य
योग्यता बर्त्तते, यत्तु अणुत्वात् चक्षुरविषयत्वेनोच्यते तस्य बहुभिः बाणैः कथं वेधः स्यादिति
मे विस्मयः । एतेन कामस्य सर्व्वातिशयिशक्तिमत्त्वं व्यज्यते । अत्र बाणवेधहेतुभूतस्य
स्थूलत्वस्याभावेऽपि बाणवेधरूपकार्योत्पत्तेः विभावणालङ्कारः ॥२॥
कुसुमधन्वन् कामदेव इति सम्बुद्धिवचनम् । 'धनुषोऽनङ्' इति अनङ्-समासान्तः ।
१. सर्व्वस्यासौ अथवा सर्व्वस्याग्रे । २. न दृश्यते पुस्तकान्तरे । अथवा......
तद्वार्त्तान्वेषणाय कथं चिरयति वसन्तकः ?