रत्नावली नाटिका (सम्राट हर्षवर्धन - शास्त्रीय नाटिका रत्न सम्पूर्ण ४ अङ्क सान्वय सटीक)

92 रत्नावली
P. 30. Shloka 12. This shloka admits of double meaning.
भुजङ्गलोकः—(1) The dissolute people, (2) the world of snakes.
‘भुजङ्गी विटसर्पयोः’ ।
मणिविभूषण etc.--(1) With the flood of rays of jewel-orna-
ments ; (2) with flood of rays issuing out of gems likened unto
ornaments (on the head of the serpents). मणीनां विभूषणानि ( ६ठीतत् )
तेषां रश्मयः ( ६ठीतत् ) तेषां जालानि ( ६ठीतत् ) तैः or मणयः विभूषणानीव
( उपमानकर्मधा ) etc.
N. B. The serpents residing in the Pátála region have
gems on their heads and by the rays of those gems the dark
regions of Pátála are sometimes illuminated.
उद्यतफणा etc.—Adj. to भुजङ्गलोकः । (1) With syringes raised
up like hoods of snakes (2) with hoods raised like syringes. उद्यताः
फणाः ( कर्मधा ) तेषाम् आकृतिः इव आकृतिः येषां ( बहु ) तानि । तादृशानि
शृङ्गाणि यस्य ( बहु ) सः । Or फणानाम् आकृतिः ( ६ठीतत् ) फणाकृतिः ; सा
शृङ्गाणि इव (उपमित समास) by rule “उपमितं व्याघ्रादिभिः” etc., व्याघ्रादिराकृति-
गणत्वात् । उद्यतानि फणाकृति-शृङ्गाणि यस्य ( बहु ) सः ।
स्मारयति—Reminds ; सम्- स्मृ+णिच्+लट् ति ।
ह्रस्वत्व is by the rule ‘मितां ह्रस्वः ।’ But when excessive eager-
ness ( आध्यान ) is to be indicated the form will be संस्मारयति ।
Here संस्मारयति governs the 2nd case-ending माम् by rule “गतिबुद्धि-
प्रत्यवसानार्थशब्दकर्माकर्मकाणामणिकर्त्ता स णौ”। The root स्मृ is to be
regarded as being included within बुद्ध्यर्थक ( knowledge ) roots, so
its णिजन्त form governs the 2nd case-ending, otherwise it would
have governed the 3rd case-ending. स्मरयति here means स्मरणजन्य-
ज्ञानं जनयति ।