सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

रसतरङ्गिणी (सदानन्द शर्मा - पारद, धातु, उपधातु एवं भस्म रसायन शास्त्र सटीक)

Rasatarangini of Sadananda Sharma with Prasadani Commentary

सदानन्द शर्मा (टीकाकार: पं. हरिदत्त शास्त्री) द्वारा

DevanagariHindipublished799 पृष्ठ

पृष्ठ 69, कुल 799 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 69

लोभवश औषधि में असली औषध न डालकर मामूली औषधि डालता
है और बहुमूल्य औषधि की कीमत रोगी से लेता है वह विश्वासघातक वैद्य
कहा जाता है ॥ ७३ ॥
इयमिह रसत्तन्त्रागाधरत्नाकराध् ।
परिचितपरिभाषामूल्यरत्नानि चित्वा।
रुचिरतरनिवेशा गुम्फिता कण्ठमाला
भवतु विबुधकण्ठालम्बिनी सा नितान्तम् ॥ ७४ ॥
इति परिभाषाविज्ञानीयो नाम द्वितीयस्तरङ्गः ।
इयमिहेत्यादिनोपसंहारः—रसत्तन्त्रमेवागाधो रत्नाकरस्तस्मात् परिचिताः
व्यावहारिक्यः परिभाषा एव अमूल्यानि रत्नानि, चित्वा एकत्रीकृत्य, 'रत्नमाला'
इति युक्तः पाठ औचित्यात् , विबुधकंठावलम्बिनी विद्वत्कंठीकृता ॥ ७४ ॥
भा.टी.—यहाँ पर रसशास्त्र रूपी अगाध समुद्र में से विशेष रूप से व्यव-
हार में आनेवाली जो परिभाषा लिखी हैं, वे सदा वैद्यों को कण्ठस्थ होनी
चाहिए ताकि योगनिर्माण तथा औषधि-प्रयोग में गलती न हो ॥ ७४ ॥
इति परिभाषाविज्ञानीय नाम द्वितीय तरङ्ग समाप्त हुआ ।

**अथ मूषादिविज्ञानीयस्तृतीयस्तरङ्गः**
**मूषानामानि**
मूषा हि कुमुदी ख्याता प्रोक्ता कुमुदिका च सा ।
क्रौञ्चिका वह्निमित्रा च पाचनी च निगद्यते ॥१॥
मुष्णाति दोषान् यस्मात्सा तस्मान्मूषा प्रकीर्तिता।
कुमुदाकारसादृश्यात् कुमुदी च निगद्यते ॥२॥
वह्निर्मित्रं यतश्चास्या वह्निमित्रा ततः स्मृता ।
द्रव्यपाचनयोगाच्च पाचनी समुदीरिता ॥३॥
ज्ञानसौलभ्याय मूषापर्यायाः समानप्रवृत्तिनिमित्तत्वात्। नाम्नामर्थपरीक्षणा-
न्मौलिकताद्योतनार्थम् । मुष्णाति अपनयति दोषान् तन्मध्यपतितद्रव्याणामग्नि-
संयोगात् तस्मान्मूषा । कुमुदो रात्रिपुष्पश्चन्द्रदयितस्तस्याकारो वर्त्तुलह्रस्वविकस्व-
रास्यस्तत्साहश्याद् गौणं नाम “सिंहो माणवक” इतिवत् , क्रौञ्चिकातन्मुखा-
कारसामान्यात् , वह्निमित्रा साहचर्य्यात् , पाचनी द्रव्यपाचनात् ॥ १-३ ॥