सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

Purnaprajna Bhashya of Sriman Madhvacharya with Commentary

श्रीमन् मध्वाचार्य (टीकाकार: जगन्नाथ यति / गोपालकृष्णाचार्य) द्वारा

भारत में सार्वजनिक क्षेत्र (पब्लिक डोमेन) · कॉपीराइट समस्या बताएँ

DevanagariHindipublished1,267 पृष्ठ

इस ग्रन्थ के बारे में

पूर्णप्रज्ञ भाष्य बादरायण के ब्रह्मसूत्रों पर श्री मध्वाचार्य का भाष्य है। मध्वाचार्य, जिन्हें पूर्णप्रज्ञ और आनन्दतीर्थ भी कहा जाता है, तेरहवीं शताब्दी में द्वैत वेदान्त के प्रवर्तक थे। उनके अनुसार विष्णु ही सर्वगुणपरिपूर्ण परब्रह्म हैं और ईश्वर, जीव तथा जगत् का भेद वास्तविक है। शङ्कर और रामानुज के भाष्यों के साथ यह भाष्य ब्रह्मसूत्र की तीसरी प्रमुख परम्परागत व्याख्या है।

मध्व का भाष्य बहुत संक्षिप्त है, इसलिए इस संस्करण में उसके साथ जगन्नाथ यति की टिप्पणी भी दी गई है, जो हर सूत्र और भाष्य-वाक्य का आशय खोलती है। ब्रह्मसूत्र के चारों अध्याय इसमें हैं: समन्वय, अविरोध, साधन और फल। प्रथम अध्याय में सब वेदवाक्यों का नारायण में समन्वय दिखाया गया है और तृतीय अध्याय में वैराग्य, भक्ति और उपासना जैसे साधनों का विचार है।

यह संस्करण श्रीमुष्णम् के गोपालकृष्णाचार्य ने संशोधित किया था और मद्रास के ग्रोव प्रेस से १९०० में छपा था; इसमें एक हज़ार से अधिक पृष्ठों का मूल पाठ है। यहाँ उपलब्ध स्कैन गोएटिंगेन विश्वविद्यालय के GRETIL ई-पुस्तकालय की प्रति से है। पूरा पाठ संस्कृत में है और द्वैत वेदान्त के गम्भीर अध्येताओं के लिए उपयोगी है।

( १२१६ )
पुष्टे. पङ्क्तौ. अशुद्धम्. शुद्धम्.
६९२ ३ * इति वाराहे * इति च वाराहे
६९५ ७ भूतत्रयात्मिक्यः भूतत्रयात्मकाः
७०४ १ तै. आ. ३-१३. तै. आ. ३-१२-७.
७०७ ४ कर्माणि विषयाणि कर्मादिविषयाणि
७०९ १८ आनूनदशकं अनूनदशकं
७१० २३ अगच्छतीत्यर्थः आगच्छतीत्यर्थः
७१२ १ * इतिसम्प्रोक्तः * इतिसंप्रोक्तः
,, १४ तै. आ. ३-१३. तै. आ. ३-१२-७.
७१४ १९ तै. आ. ३-१३. तै. आ. ३-१२-७.
७१५ १४ निष्ठाधिकारिणा निष्ठाधिकारिणां
७२७ १६ त्रिविघान्ग्रहा त्रिविधान्ग्रहा
७२९ २३ मूर्च्छादिभवे मूर्च्छादिर्भवे
७३० १३ किंवातप किंवातंप
७३८ ८ पितृयाग पितृयोग
७४० १३ इति शषः इति शेषः
,, १६ यथा दृष्टद्युम्न यथां धृष्टद्युम्नं
,, २० कचिदाहुः केचिदाहुः
७४३ ४ पुरुषोर्निर्मिमाणः पुरुषोनिर्मिमाणः
७४४ ५ कामं कामे
७४९ १ * इति * इति च
,, १८ वासहास्थितिरित्यर्थैः वासः स्थितिरित्यर्थः
७५२ ४ प्रभोध प्रबोध
७५६ ५ मा. उ. २-६. मा. उ. २-२.
७५७ १ * इति वाराहे * इति च वाराहे
,, २५ तस्येश्वराधीनत्वं तस्येश्वरानधीनत्व
७५९ १२ मा. उ.

( १२१६ )
पुटे. पङ्क्तौ. अशुद्धम्. शुद्धम्.
७६९ २० बोधकानां बोधिकानं
,, ३० ( बृ.६-६-६०. ) ( बृ.६-३-६०. )
७७० १५ ऐकात्मप्रत्य ऐकात्म्यप्रत्य
७८१ १६ दाध्यायिकः दाध्यायकः
७८३ २२ दस्तुयक्षा दस्युक्षा
७९३ १४ ज्ञानत्वादिंकं ज्ञानित्वादिकं
७९६ ५ पात्रे ब्राह्मे
८०३ ६ विशेषतः विभेदतः
,, २१ परमस्य परस्य
८१० ५ कुताऽसौ कुतोऽसौ
८११ ५ प्र.३-२. प्र.३-७.
८१९ ३१ दित्यक्ति दित्युक्ति
८२२ १६ आप-श्रौ-सू.१०-२-१. आप-श्रौ-सू.१०-२-८०.
८२९ २२ विल्येक विल्यैक
८३३ १२ ज्ञातवेनं ज्ञातृवैनं
८३६ २३ संहारेति संहार इति
८३९ २४ स्यानुसंहार स्यानुपसंहार
८५० ६ तै.उ.३-१०. तै.उ.२-१-२.
८५५ २८ ध्यत्वं ध्यत्वंकिंत्वात्मस्वरूप
८५८ २६ २० धाधिकरणम् २० अधिकरणम्
८५९ २८ न तु रुद्रा ननु रुद्रा
८६० २३ चित्ततांदो चित्ततोदं
८६२ ८ इदमर्थे इममर्थे
८६४ १९ व्यावृत्त्यन्तर वृत्त्यन्तरं
८६७ ५ कृतिर्निष्ठाविज्ञान कृतिर्निष्ठाज्ञान
८६८ ३१ जनकशीलाय जयशीलाय
८६९ १५ छा.७-२५. छा.७-१५-४.
८७० ४ न्यत्राघतारान् न्यत्रचावतारान्
८७५ १८ इतिश्रुति इति गौपवनश्रुति
८८१ ६ भ्योऽन्यदेवा भ्यांऽन्येदेवा

( १२१७ )

पृष्ठे.पङ्क्तौ.अशुद्धम्.शुद्धम्.
८८२१प्रसादएववलवान्प्रदानमेवबलवत्
,,८प्राबल्येन तेनप्राबल्ये न तेन
८८५४भावास्सत्यकामभावात्सत्यकाम
८८६२२‘गुरुत्यागी’ इति‘गुरुत्यागे’ इति
८८९६मुं. १-२.मुं. १-२-१२.
,,२१पदिव्यत्यपदव्यत्य
८९०१६बाधो नत्यर्थः ।बाधो नेत्यर्थः ।
८९११५अतपवअतएव
,,२९बिम्बदर्शनयैवेनंबिम्बं दर्शयन्नेव
९००२८श्रधिकरणम्अधिकरणम्
९०७२६‘

( १२१८ )
पृष्ठे. पङ्क्तौ. अशुद्धम्. शुद्धम्.
९४६ ९ कमा काम
९४७ २१ पीपियोजना पीतियोजना
९४८ १४ त्पतनादि त्पत्तनादि
९५० ९ सत्यमिदं सम्यगिदं
९५१ ४ इतिदर्शनात् इतितदर्शनात्
९५२ १३ जीवष्यामी जीविष्यमि
९५३ १ * परित्यजैत् * विसर्जयेत्
९५६ २ * वृहत्तन्त्रे * ब्रह्मतर्के
९६२ १८ निश्चायकां निश्चायिकां
९६८ ६ * रूपवाक्याच्च * रूपकवाक्याच्च
९७२ २० कांक्षन्तीति कांक्षतीति
९७३ २३ मां मा
९७५ ८ अल्पफलमिति अल्पं फलमिति
९७७ ६ वेदेषु वेदेच
९७९ ६ ग्रहस्थ गृहस्थ
” ११ ग्रहस्थ गृहस्थ
९८२ ७ * ब्रह्मदर्शीवाव ब्रह्मदर्शीहवाव
९८३ २९ बृ. ३-३. बृ. ३-३-२१.
९८५ ४ नमांब्रूया मास्मब्रूया
॥ इति तृतीयाध्यायः ॥
— ० —
९९३ ५ तै. उ. ३-१,२. तै. उ. ३-२-१.
” ९ त्माच तदात्मा त्माच एतदात्मा
” १९ तै. उ. ३-२. तै. उ. ३-१-१०
९९४ १८ सार्वश्यो सार्वज्ञो
” १९ सार्वश्येन सार्वज्ञेन
९९७ ३ स्युपासीत स्युपास्ते
९९८ १३ छा. ७-१. छा. ७-२-१.

  • पाठान्तरम्.

( १२१९ )
पुष्टे. पङ्कौ. अशुद्धम्. शुद्धम्.
१००१ ५ कार्येव कार्यैव
१००२ १ ब्रह्मतर्के च ब्रह्मतर्के
१००६ ११ एवकारसम्भवा एवकारस्सम्भवा
” १३ तत्र अत्र
१०१२ ५ न लिप्यन्त न श्लिष्यन्त
” ६ न लिप्यते न श्लिष्यते
१०१३ १३ अघ्नेतर अघेतर
१०१७ १७ इति दर्शना इति तद्दर्शना
” ३० मुपेय मुपेत्य
१०२३ १७ वागभिमानीति वागभिमानिनीति
१०२७ ६ ‡ विष्णाविति ‡ विष्णविति
१०२८ २४ ⎧ वचनम् । विलीयत इ ⎫
⎪ ति शेषोक्तिः सावधा ⎬ वचनम् । श्रुति
⎩ रणमेतत् । श्रुति ⎭
१०२९ १८ ‘नेति ’ ‘नैति ’
१०३१ १ शिखेच शिखाच
” २ बिनायकः विनायकाः
” २७ निष्क्रुक्रुतेश्च निर्ऋतेश्च
१०३३ २१ क्रमादिति क्रमाविति
” २२ असृत्युपक्रमे सृत्यनुपक्रमे
१०३७ १५ पेतमेव ‘दृश्यते ’ पेतं ‘अवदृश्यते ’
१०३८ २६ शोषिणः । शेषमेव दोषिणः दोषमेव
१०३९ २८ अवतारगानि अवतारगाणि
१०४० ५ स्मर्यते स्मर्यते च
” २३ स्मृतिसमुच्चा श्रुतिसमुच्चा
१०४५ १७ छन्दोगे छान्दोग्ये
१०४६ १ वोपासतां धोपासतो
१०४८ १७ नाड्यन्तमागं नाड्यन्तर्मार्ग
‡ पाठान्तरम्.

( १२२० )
पृष्ठे. पङ्क्तौ. अशुद्धम्. शुद्धम्.
१०४८ २७ दक्षिणेति दक्षिण इति
,, ,, उत्तरायणमरणा 'उत्तरायणे' मरणा
१०५० ८ विपरिणतव्य विपरिणेतव्य
१०५२ ५ पक्षेन पक्षेण
१०५७ १७ छन्दोगे छान्दोग्ये
१०५९ १५ तच्चलिङ्गं तच्च तन्न लिङ्गं
१०६१ १५ शौंशुमार शैंशुमार
१०६२ १ छा. ५-१०-२. छा. ४-१५-६.
१०७७ १८ शरीरमर्त्ये शरीरंमर्त्य
१०७९ २६ तत् पतत्
१०८३ १५ नियाम्यत्व नियम्यत्व
,, २५ परग्रहगत परगृहगत
१०८५ १५ छन्दोगेपि छान्दोग्येपि
१०८७ ९ राक्षेपा रापेक्षा
१०९० २४ इत्यत्रैव इत्यत्रेव
११०१ ३ मक्ति मुक्ति
,, ८ खश्रेष्ठ खःश्रेष्ठ
,, २६ व्यापारेति व्यापार इति
११०४ २८ स्थिताः स्थिता
११०६ १ मात्रस ⎬ मात्रसाम्य
ाम्यलिं ⎭
११०७ ३ स्यात्युख स्यात्सुख
११०९ ८ अरयायमर्थः अस्यायमर्थः
११११ २ दर्शित दर्शितं
,, १८ दर्शितं दर्शित
,, २६ रामाविषय रामविषय
॥ इति चतुर्थाध्यायस्सम्पूर्णः ॥