पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - २०, सू - ३३. ] दीपिकासहितम्. ८५९
यथा यथाधिकारं विशिष्यते एवं मुक्तावानन्दो वि-
शिष्यत 'मनुष्येभ्यो गन्धर्वाणां गन्धर्वेभ्य ऋषीणा
मृषिभ्यो देवानां देवेभ्य इन्द्रस्य इन्द्राद्रुद्रस्य रुद्राद्ब्र-
ह्मण एष ह्येव शतानन्द इति' चतुर्वेदशिखायाम्।
( २ ) अध्यात्मे च—
ज्ञानं चोपासनं चैव मुक्तावानन्द एव च ।
यं अधिकारशब्दितयोग्यतानुसारेणैवेति व्याख्यातं भवति । एवमिति ।
तथा तथैव, न तु श्रवणादिरूपस्वप्रयत्नानुसारेणेत्यर्थः । 'विशिष्यते'
उत्तरोत्तरमतिशीयते तारतम्येन युक्तो वर्तते इति यावत् । अनेनाव-
स्थितिरिति पदं व्याख्यातम् । सूत्रे साम्पराय इत्यस्य गतावित्यस्य
वा अनुवृत्तिमभिप्रेत्य तदर्थमाह—मुक्ताविति । आनन्द इति अवस्था-
प्रकारीभूततारतम्याश्रयकथनम् । अनेन 'आधिकारिकाणां' अधिकारा-
नुसारेणैव अनुष्ठानशीलानां परमेश्वरदत्ताधिकारे वर्तमानानां ब्रह्मादी-
नां मुक्ताववस्थितिः आनन्दादिगुणतारतम्येन अवस्थानं यदस्ति तत्
'यावदधिकारं' उपासनाधिकारनियमानुसारेणैव भवति न तूपासना-
दिप्रयत्नानुसारेणेति समग्रसूत्रं हेतुसाध्ययोः व्याप्त्युपपादकतया
व्याख्यातं भवति । अनेनास्त्येवाधिकारिकाणां उपासनाधिकारनिय-
मः । कुतो ? मुक्तावानन्दतारतम्यसद्भावादित्यनुमानं सूचितम् । सूत्रे
तारतम्यस्यावधिनिरूप्यत्वेऽपि तत्स्वरूपत्वज्ञापनायावस्थिति पर्यन्त-
धावनम् । अन्यथा तारतम्यमित्येवब्रूयात् । ननु मुक्तावानन्दतारतम्य-
मेव कुतः येनोपासनाधिकारनियम इत्यत आह—मनुष्येभ्य इति ।
मनुष्योत्तमेभ्य इत्यर्थः । न चास्य 'अथात आनन्दस्य मीमांसा'
( तै. २-८. ) इत्यादिश्रुतिविरोधः । चक्रवर्तिपित्रादीनां अनुक्तेरिति
वाच्यम् । संक्षेपरूपस्यास्य विस्तराविरोधित्वात् । अत्र गन्धर्वपदं
देवमनुष्योभयपरम् । ऋषिग्रहणेनाजानजा अपि परिगृहीताः । 'दे-
वानां' इन्द्रावरतात्त्विकदेवानाम् । षष्ठ्यन्तपदानां श्रुतिगतेन पूर्ववा-
क्येन आनन्दो विशिष्यत इत्येवंरूपेणान्वयः । अत एव प्राक् स्ववाक्ये
विशिष्यत इत्युक्तं, न तु रुद्राच्छतानन्दस्येति क्वचिदुच्यते । ब्रह्मण
इति कथमित्यत आह—एष इति । हिशब्दः प्रसिद्धौ । चतुर्वेदशिखा-
यामित्यस्य इत्युक्तमिति शेषेण विशिष्यत इत्येनेनान्वयः ॥
( २ ) ननु मुक्तावानन्दतारतम्यं उपासनादिरूपप्रयत्नतारतम्येनैव