पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

८५४ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
१८. अधिकरणम् ॥
( १ ) कर्मापि कुर्वन्ति न वेत्यत आह—
सू—ॐ ॥ छन्दत उभयाविरोधात् ॥ ॐ ॥ २९ ॥
स्वेच्छया कुर्वन्ति न वा। बन्धप्रत्यवाययोरभावात् ॥२९॥
( २ ) सू—गतेरर्थवत्त्वमुभयथाऽन्यथा हि विरोधः ॥ ॐ ॥ ३० ॥
बन्धप्रत्यवायाभावे हि मोक्षस्यार्थवत्त्वम् । अन्यथा
मोक्षत्वमेव न स्यात् ।
१८. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे मुक्तानां कर्मणि नियमाभावः समर्थ्यते । प्रा-
सङ्गिकत्वान्नाध्यायादिसङ्गतिः । विषयसंशयौ दर्शयति—कर्मेति ॥
मुक्ता इति प्रकृतमस्ति । न केवलमुपासनमित्यपिशब्दार्थः । कर्मकर-
णशक्तावपीति वा । नियमेनेति शेषः । तथा च इति सन्देहे नियमेन कु-
र्वन्तीति पूर्वपक्षे प्राप्ते कर्म कुर्वन्ति न वेत्यनियमसिद्धान्तमाह सूत्रकार
इत्यर्थः । सूत्रं पठति—छन्दत इति । सूत्रे हानावित्यनुवर्तते । तदिति
च । तच्च कर्मकरणवाचीत्याशयेन छन्दत इत्यस्यार्थमाह—स्वेच्छये-
ति । स्वेच्छानुसारेणेत्यर्थः । छन्दत इत्यनेन लब्धं साध्यमाह—कुर्व-
न्ति न वेति । अनेन कर्मण्यनियमः सूचितः । कुत इत्यतस्तत्र हेतुत्वे-
नोभयाविरोधादित्येतद्व्याचष्टे—बन्धेति । अनेनोभयस्मिन् कर्मकर-
णाकरणयोः अविरोधात् विधिबन्धप्रत्यवायाख्यविरोधाभावादिति
हेत्वर्थ उक्तो भवति ॥
( २ ) ननु मुक्तानां विधिबन्धप्रत्यवायाभाव एव कुत इत्यतः सू-
त्रं—गतेरिति ॥ अत्रोभयाविरोधादित्यस्यानुवृत्तिमभिप्रेत्य तत्पदं व्या-
चष्टे—बन्धेति । निमित्तसप्तमीयं, विधिबन्धप्रत्यवायाभावादित्यर्थः ।
सावधारणमेतत् । तेनास्य व्यापकतासिद्धिः । हिशब्दः खल्वित्यर्थे ।
गतेरित्यस्यार्थमाह—मोक्षस्येति । ‘अर्थवत्त्वं’ अर्थ इच्छाविषयतया
तद्वत्त्वं पुरुषैरर्थ्यमानत्वमिति यावत् । ‘अन्यथा’ विधिबन्धप्रत्यवाय-
योर्भावे । अर्थवत्त्वमित्यस्य व्याख्या-मोक्षत्वम् । मोक्षेच्छावत्त्वमिति ।
मुचेः सनन्ताद्भावे घञ् , तत अर्शआद्यच् । मोक्षस्य तत्सम्बध्यते,
किमु प्राप्यत्वमित्येवार्थः । न स्यादित्यनेन विरोध इत्यस्यार्थ उक्तो
भवति । तथा चायं सूत्रार्थः—‘हि’ यस्मादुभयाविरोधादेव उभय-
स्मिन् कर्मकरणाकरणयोर्विधिबन्धप्रत्यवायाख्यविरोधाभावादेव ‘ग-