पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

८५२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - ३. ]
नियमानन्तरं विप्राः कुशाग्रैरप्यधीयते ॥ इति ॥
( ५ ) कृष्णो मुक्तैरिज्यते वीतमोहैः ॥ इति च भारते ॥ २७ ॥
( ६ ) सू—ॐ ॥ साम्पराये तर्तव्याभावात्तथा ह्यन्ये ॥ ॐ ॥ २८ ॥
स्वेच्छयैत्यङ्गीकर्तव्यं मुक्तस्य तीर्णत्वात् । 'तीर्णा हि
र्थः । 'नियमानन्तरं' नियतस्वाध्यायानन्तरं 'विप्राः' द्विजन्मानः ।
यथेति शेषः । कुशाग्रैरित्याद्यशब्दात् प्राङ्मुखत्वादि गृह्यत इति त-
त्त्वप्रदीपोक्तिः । इति ब्रह्मतर्के इत्यन्वयः ॥
( ५ ) किञ्च मुक्तानां यजनाद्यप्यस्ति, किमुतोपासनमिति भावेन
चार्थकतुशब्दात्कर्मापि क्रियत इत्युक्तं सूत्रे । तद्विवृतं आदिपदेन भा-
ष्यकृता । तत्रार्थे प्रमाणमाह—कृष्ण इति ॥ व्याख्यातमिदमंशाधिक-
रणे । भारते उक्तमित्यन्वयः । अनेन—अस्त्येव 'हानौ' बन्धहानिरू-
पायां मुक्तौ तदुपासनादि । न च विधिवद्धत्वेन संसारसमानधर्मत्वं मु-
क्तेः, यतः तत्रोपासनादि विधिं विना 'छन्देन तु' स्वेच्छयैवाङ्गीकृत-
म् । कुतो ? यतो मुक्तिर्बन्धहानिर्विधिवन्ध्यहानिरूपा अतः । न चावि-
हितत्वान्न तत्करणानुपपत्तिः, अदर्शनादिति वाच्यम् । कुशाच्छन्द-
स्तुत्युपगानवदुपपत्तेः । यथा द्विजन्मनां स्वकाले विधिनियतस्वाध्या-
यानन्तरमपि संस्कारवशात्स्वेच्छया कुशाग्रहणपूर्वं स्तुत्युपगानपदो-
क्तमन्त्रसामाध्ययनं तद्वत् मुक्तानां संस्कारवशान्मोक्षेऽपि स्वेच्छयैवौ-
पासनोपपत्तेः । न च मुक्तावुपासनमस्ति चेत्स्वेच्छयेति कुतः, वैधमे-
व किं न स्यादिति वाच्यम् । इतरेषां 'उपायनशब्दशेषत्वात्' अयने-
न ज्ञानेनोपायनं ब्रह्मसामीप्यादिप्राप्तिः । तथा चोपासनाविधीनां 'ब्र-
ह्मविदाप्नोति' (तै. २-१-१०) इति सामीप्यादिरूपमोक्षस्य ज्ञानसाध्य-
ताभिधायकमोक्षवाक्यशेषत्वादित्यर्थः । तथा च, मोक्षसिद्ध्यर्थं प्रवृत्ता
विधयस्तत्रापि कथं तां विदध्युरिति भावः । न च मुक्तस्योपासनादा-
वेव मानाभाव इति वाच्यम् । यतस्तस्योपासनादि तस्येच्छाधीनत्वं
च श्रुतौ भारते ब्रह्मतर्कवाक्ये चोक्तमिति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
( ६ ) ननु मुक्तस्योपासनं न स्वेच्छया, किन्तु मोक्षे तदातदा प्रा-
प्तानिष्टपरिहारार्थमेव, कस्यापि निष्फलप्रवृत्तेरदर्शनात् इत्याशङ्कां प-
रिहर्तुं सूत्रं—साम्पराय इति ॥ अत्र आच्छन्देनेत्यनुवृत्तपदस्यार्थमा-
ह—स्वेच्छयेति । इतीति सावधारणम् । न त्वनिष्टपरिहारार्थमित्यव-
धारणार्थः । तदुपासादीति सम्बध्यते । साम्परायशब्दस्य तात्पर्यार्थ