पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

७१६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ३. पा - १. ]
( ३ ) सू—ॐ ॥ संयमने त्वनुभूयेतरेषामारोहावरोहौ
तद्गतिदर्शनात् ॥ ॐ ॥ १४ ॥
संयमनमनुभूय केषां चिदारोहः केषां चिदवरोहः ।
तुशब्दोऽवधारणे । 'सर्वे वा एतेऽशुभकृतः संयमने
प्रपतन्ति तत्र ये परद्विषो गुरुद्विषः श्रुतिद्विषस्तदव
मन्तारः शठा मूर्खा इति ते वै ततोऽवरुह्य तमसि प्रप
पुनः आवर्तन्ते । भुवमागच्छन्ति, आगत्य च पुनः तत्र कर्म कुर्वन्ति,
पुनः परलोकं गच्छन्ति, पुनर्भूवमागच्छन्तीत्यर्थः । 'शुभकृतः 'इति
पाठे 'ये चाशुभकृतः' इत्यस्य ज्ञेयोऽर्थः । 'तेशुभम्' इत्यत्रापि द्वेधा
पदच्छेदः ॥
( ३ ) न केवलमनिष्टादिकारिणां गतागतमात्रम्, किं नाम ? अति-
दुःखं पूर्वसूत्रे चशब्देन सूचितमन्यदस्तीत्यर्थप्रतिपादकं सूत्रमुपन्य-
स्य व्याचष्टे—संयमने त्विति ॥ अत्र संयमन इत्यावर्तते । तत्रैकमधि-
करणसप्तम्यन्तं नरकवाचि, अपरं कर्मवाचि सप्तम्यन्तमित्याशयेन सं-
यमनमिति व्याख्यातम् । सम्यग्गमनं नियमनं शासनं संयमनं यमस्ये-
ति शेषः । अत एव तत्त्वप्रदीपे—'यम उपरमे' इति धातोः पापोपर-
मणं संयमनमित्युक्तम् । तत्र यमशासनमेव पापोपरमशब्दार्थ इति ।
तद्भेदं चार्थत एकरूपमेव । अनुभूयेति । यमशासननिमित्तदुःखमनुभू-
यैवेत्यर्थः । संयमन इति तात्पर्यम् । अत एव तत्त्वप्रदीपे—संयमने न-
रक इत्युक्तम् । केषां चिदित्यनेन 'इतरेषां' इष्टादिकारिभ्योऽन्येषां
निष्टादिकारिणां मध्ये केषां चिदिति व्याख्यातम् । 'आरोहो' नरका-
दुत्थानं 'अवरोहः' ततोऽतिनीचस्थाने नित्यनरके पातो भवतीति शे-
षः । न च तमसः पृथिव्यां लोकालोकगिरेः परस्तात्सत्त्वेन पृथिवीस-
मानदेशत्वात् संयमनस्य च पातालस्थत्वेन चतुरशीतिसहस्रयोजना-
धस्तनत्वात्कथमूर्ध्वगते तमस्यवरोहोक्तिरिति वाच्यम् । तमसः अति-
गम्भीरत्वेन पातालस्थितबिलद्वारागतानां क्रमेण पातालगतनरकादपि
नीचस्थाने तमसि अधोभागे पातसम्भवेन विरोधाभावात् । यथा भग-
वद्द्वेषादियुतानामेव नित्यनरकपातलक्षणोऽवरोहः, अन्येषां ततो
व्युत्थानलक्षण आरोह इति व्यवस्थितविकल्पः तथा संयमनेऽप्यस्ती-
ति शङ्कानिरासकत्वेन तुशब्दं व्याचष्टे—तुशब्द इति । स चानुभूयेत्य-
नेन सङ्गमनीय इति हृदयम् । श्रुतेरित्यनेन तद्गतीति हेत्वंशः तेषां तद्ग-