पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

६६२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ]
स्यान्येभ्य उत्तमत्वं युज्यते ।
(१०) माण्डव्यश्रुतिश्च 'तानि ह वा एतानि सर्वाणि करणा
न्यथ प्राण एवाकरणस्तस्मान्मुख्यस्तस्मान्मुख्य इ
त्याचक्षते' इति ॥ १२ ॥
—❖—
८. अधिकरणम् ॥
(१) 'सर्वे वा एते मुख्यदासाः प्राणोऽपानो व्यान उदानः
येभ्य 'उत्तमत्वे' अतिशयः । यद्यपि चक्षुरादीनां मुख्यस्य चेश्वरवश
त्वसाम्यात्तेषां कर्तृप्रयोज्यत्वरूपं करणत्वं मुख्यप्राणस्य तदप्रयोज्य
त्त्वरूपमकरणत्वमित्येतद्वैलक्षण्यं नोपपद्यते । तथाऽपि सुप्त्यादौ
व्यापाराभावाभावरूपयुक्त्या 'तानि ह वा' इति श्रुत्या चैतद्वैलक्षण्यं
सिद्ध्यतीति नानुषपत्तिः । युज्यत इत्यनन्तरमतो न वैयर्थ्याख्योदोष
इति वाक्यशेषः । हेतुसिद्धिपरिहाराय—तथाहीत्युक्तम् ॥
(१०) तत्सूचितश्रुतिमुदाहर्तुं प्रतिजानीते—माण्डव्येति ॥ माण्ड
व्यानां श्रुतिरत्रार्थे प्रमाणत्वेन भवतीत्यर्थः । न केवलं सूत्रोक्तिरिति
चार्थः । तां श्रुतिं पठति—तानीति । 'तान्येतानि' चक्षुरादीनि । स
ङ्कोचशङ्कावारणाय-सर्वाणीति । 'करणानि' कर्तृप्रयोज्यानि इति यतः
'अथ' तस्मान्मुख्यप्राण एक एव 'अकरणः' कर्त्रप्रयोज्यः 'तस्मान्मु
ख्यः' तस्मान्मुख्यत्वादेनं प्राणं मुख्य इत्याचक्षते विद्वांस इत्यर्थः ।
इति माण्डव्यश्रुतिरित्यन्वयः । अनेन-'हि' यस्मात् 'तथा' अकरणत्वा
दिप्रकारेण श्रुतिरेनं मुख्यं चक्षुरादींश्च 'दर्शयति' प्रतिपादयति त
स्मान्मुख्यस्याकरणत्वाच्चक्षुरादीनां च करणत्वादस्माद्वैलक्षण्यात्त
स्येतरेभ्योऽतिशयो युज्यते । यत एवमतो न श्रुतिवैयर्थ्याख्यो दोष
इति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥ ७ ॥
॥ इति चक्षुराद्यधिकरणम् ॥
—*—
८. अधिकरणम् ॥
(१) अत्र प्राणापानादेर्मुख्यप्राणस्वरूपत्वतद्दासत्वविषये श्रुति
विरोधः परिह्रियते । सन्देहबीजं श्रुतिविगानं दर्शयन् पूर्वपक्षं च सूच
यति सर्व इति ॥ वैशब्दः प्रसिद्धौ । एत इत्येतद्विवृणोति—प्राण इ