पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ७. सू - ११०. ] दीपिकासहितम्. ६५९
( ४ ) अत आह—
सू—ॐ ॥ चक्षुरादिवत्तु तत्सह शिष्ट्यादिभ्यः ॥ ॐ ॥ ११ ॥
चक्षुरादिवन्मुख्यप्राणोऽपि परमात्मवश एव । 'सर्वे
ह्येवैतत्परमेऽवतिष्ठते प्राणश्च प्राणाश्च प्राणिनश्च । स
ह्येक एवैतानभ्यत्युन्नयति वशीकरोति' इति गौपवन
श्रुतौ चक्षुरादिभिः सह तद्वशत्वेनैव शासनात् ॥
( ४ ) सिद्धान्तयत्सूत्रमवतार्य व्याचष्टे—अत इति ॥ अपिशब्दो
यथेतरे प्राणास्तथा मुख्यप्रणोऽपीति समुच्चये । मुख्यप्राण इत्यनेन
सूत्रे श्रेष्ठपदानुवृत्तिः सूचिता । परमात्मवश इत्यनेन दृष्टान्तोक्त्या
लब्धः साध्यभागो दर्शितः । एवेत्यनेन तुशब्दोऽवधारणेऽपीति सूचि-
तम् । परमात्मवश इत्यावर्तते । तद्वशत्वेन शासनादित्यप्यावर्तते ।
तथा चेत्थं भाष्ययोजना-मुख्यप्राणोऽपि 'परमात्मवशः' तदधीन
एव, न तु स्वतन्त्रः । कुतः ? 'तद्वशत्त्वेन शासनात्' 'प्राणः परवशे
स्थितः' इति तस्य तद्वशत्वेन श्रुत्युक्तत्वात् । न चोत्पत्ताविव पारतं-
त्र्येऽपि का चन व्यवस्था, अपि तु चक्षुरादिवदेव सर्वात्मना । कुतः?
'सर्वं ह्येतत्परमेऽवतिष्ठते' इति श्रुतौ चक्षुरादिभिः सह तद्वशत्वेन
परमात्माधीनत्वेन प्रकारेण 'शासनात्' प्रतिपादनादिति । अनेन
तस्यां तैस्सह तेन प्रकारेण तस्य शंसनादिति तच्छब्दो बहुधा व्या-
ख्यातः । तद्वशत्वेनैवेत्यनेन तुशब्दार्थावधारणस्य तच्छब्दितप्रकारेणा-
प्यन्वयः सूचितः । सूत्रे शिष्टीति शासुधातोरुपादानाद्भाष्येऽपि
शासनादिति स एव गृहीतः । श्रुत्युक्तत्वादिति टीकानुसाराच्छंसना-
दिति पाठः स्वरसः । तथात्वे धातोरर्थान्तरोक्तिः । अनेन-श्रेष्ठोऽपि
परवश एव, कुतः ? 'तच्छिष्टेः' 'प्राणः परवशे स्थितः' इति तथा
श्रुतेः । ननु प्राणस्योत्पत्तौ प्रकृतितः सूक्ष्मो देहतः स्थूल इति यथा
व्यवस्था, एवं पारतन्त्र्येऽपि न स्वभावोपाधिकृतव्यवस्था, अपि तु
चक्षुरादिवत्सर्वात्मनैव । कुतः? 'तत्सहशिष्ट्यादिभ्यः' तस्यां 'सर्वे
म' इति श्रुतौ तस्य श्रेष्ठस्य तैश्चक्षुर्घाणादिभिस्सह तेन परवशत्वे-
नैव प्रकारेण शिष्टेरुक्तत्वादिति सूत्रार्थ उक्तो भवति । श्रुत्यर्थस्तु-
सर्वमेतज्जगत् 'परमे' परमात्मन्यवतिष्ठते 'हि' प्रसिद्धम् । किं तत्स
धर्मित्यतो विवृणोति—'प्राणो' मुख्यप्राणः 'प्राणाः' इतरेन्द्रियाणि
'प्राणिनो' जीवा इति । चशब्दाः मिथः समुच्चये । अत्र हेतुमाह—स