पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

६४६ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - २. पा - ४. ]
‘ तस्मान्मन एव पूर्वरूपं वागुत्तररूपम् ’ ( ऐ.आ. ३-
१-१०.) इति मनःपूर्वकत्वाद्वाचो नानुत्पत्तिः ।
( ३ ) वागिन्द्रियस्य नित्यत्वं श्रुतिसन्निधियोग्यता ।
उत्पत्तिर्मनसो यस्मान्न नित्यत्वं कुतश्चन ॥
भाष्योदाहृतैतरेयश्रुतेः तद्भाष्ये मनोवाङ्नामकतदन्तर्गतरूपयोर्विष्णु-
नामगतपूर्वोत्तरवर्णदेवतात्परत्वमुक्तमिति नास्याः प्रकृतोपयोगिता ।
तथाऽपि ‘मनः पूर्वरूपं वागुत्तररूपम्’ इति प्रतिज्ञावाक्योपपादके ‘मन
सा वा अग्रे सङ्कल्पयत्यथ वाचा व्याहरति’ ( ऐ.आ.३-१-१.) इति वा
क्ये भाष्यस्थेनेतिशब्देन गृहीते वाक्शब्दस्य साधारणतापरिहाराय टी
काकृतोदाहृते वाक्ये स्थितयोः पूर्वोत्तरशब्दयोः कार्यकारणपरत्वात्प्र
कृतोपयोगितोपपत्तिः । यद्वा—भगवद्रूपाधिष्ठानयोरपि मनोवागिन्द्रि
ययोः इह वाच्यत्वात्तद्विवक्षया कार्यकारणभाव इहोक्त इति प्रकृतस
ङ्गतिः । अत एव टीकायां अत्र पूर्वोत्तरशब्दावित्युक्तम् । उपपादकवा
क्ये वा प्रतिज्ञावाक्ये वेति तदर्थः । अस्मिन्नधिकरण इत्यप्यर्थः ॥
( ३ ) वागिन्द्रियस्योत्पत्त्यङ्गीकारे ‘न ह्येषोत्पद्यते’ ( पौष्यायण. )
इति श्रुतिविरोधः, ‘ अस्यां हि ’ ( पौष्यायण. ) इत्युक्तयुक्तिविरोधश्चे
त्यत आह—वागिन्द्रियस्येति ॥ यतो नित्यश्रुतिसन्निधियोग्यता
( नित्यं श्रुत्युच्चारणहेतुता योग्यत्वम् ) वागिन्द्रियस्य नित्यत्वं नित्यत्वा
नादित्वोक्तेरुपचरितत्वे बीजमस्ति, अतो वागिन्द्रियस्य नित्यत्ववचनं
प्रवृत्तम्, न तु मुख्यनित्यत्वं तदर्थः । तथा च श्रुतेरुपचरितार्थत्वान्न त
द्विरोध इति भावः । ननु कादाचित्कं श्रुतिसन्निधानं कथं सार्वकालिक
कनित्यत्वोक्तेरुपचारबीजं भवतीत्यतो योग्यतेत्युक्तम् । तथा च श्रुति
सन्निधेः कादाचित्कत्वेनोपचारबीजत्वानुपपत्तावपि तद्योग्यत्वस्य
सार्वकालिकत्वाद्युक्तमुपचारबीजत्वम् । अत एव श्रुत्याश्रयत्वमपि
न नित्यदा, किन्तु तद्योग्यतैव । अतो न नित्याश्रयत्वमात्रेणाश्रयनित्य
त्वाक्षेपः, अनित्यस्यापि तत्सम्भवात्, अपि तु नित्यदा नित्याश्रयत्वं,
तच्च वाचि नास्त्येवेति न तेन नित्यत्वाक्षेपो युक्तः । अत एव नोपच
यवैयर्थ्यम् । उपचयदशायामेव श्रुत्याश्रयत्वात् श्रुत्युच्चारणसमर्थत्वा
दन्यदा सामर्थ्याभावादिति भावः । अनेन नित्यं श्रुत्युच्चारणसामर्थ्य
स्योपपत्तिरुक्ता भवति । कुत एवं कल्प्यते ? स्वरूपनित्यत्वमेव किं