पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १८. सू - ५०. ] दीपिकासहितम्. ६३३
तिबिम्बत्वान्न साम्यम् ।
( ३१ ) वाराहे च—
द्विरूपावंशकौ तस्य परमस्य हरेर्विभोः ।
प्रतिबिम्बांशकश्चाथ स्वरूपांशक एव च ॥
प्रतिबिम्बांशका जीवाः प्रादुर्भावाः परे स्मृताः ।
प्रतिबिम्बेष्वल्पसाम्यं स्वरूपाणीतराणि तु ॥ इति ॥
( ३२ ) सोपाधिरनुपाधिश्च प्रतिबिम्बो द्विधेयते ।
त्त्यादिसाम्यामित्यर्थः । जीवस्येत्यनुवर्तते । साम्यमेकविधत्वम् ॥
रूपं रूपं प्रतिरूपो बभूव तदस्य रूपं प्रति चक्षणाय ।
इन्द्रो मायाभिः पुरुरूप ईयते युक्ता ह्यस्य हरयः शता दश ॥
(ऋ. ६-४७-१८.)
इति ऋङ्मन्त्रस्यायमर्थः—'शृण्वे वीरः' (ऋ. ६-४७-१६.) इत्यादिना प्रकृ
तः त्रिविधजीवसमुदायः अस्य परमेश्वरस्य रूपंरूपं प्रति 'प्रतिरूपः' प्र
तिबिम्बो 'बभूव' प्रतिबिम्बो भूत्वा वर्तते । तद्बिम्बरूपमस्य प्रतिबिम्बत्वे
नोक्तस्य योग्यजीवस्य मुक्त्यर्थे 'प्रतिचक्षणाय' साक्षात्कारााय भवति
तद्विषयो भवति । स च 'इन्द्रः' परमेश्वरः 'मायाभिः' स्वसामर्थ्यैः
इच्छाभिर्वा 'पुरुरूपः' अनन्तजीवबिम्बरूपः 'ईयते' ज्ञायते । 'अ
स्य' ईश्वरस्य 'शतमन्तं भवति' इति वचनात् शतानि अजिताद्य
नन्तरूपाणि, एवं दशशतानि विश्वादिसहस्ररूपाणि, एवं शतानि 'ना
रायणो नरः शौरिः' इत्यादीनि, दश मत्स्यादीनि, एवं दश बहूनि प
रादीनि, 'हरयो' हरिनामकानि रूपाणि 'युक्ताः' व्यूहशः सन्ति
'हि' प्रसिद्धमिति ॥
( ३१ ) सूत्रार्थे स्मृतिं चाह—वाराहे चेति ॥ अंश एवांशक इति
स्वार्थे कप्रत्ययः । एवमुत्तरत्रापि । 'परे' स्वरूपांशाः 'प्रादुर्भावाः'
मत्स्याद्यवतारा इत्यर्थः । मनु जीवानां प्रतिबिम्बांशत्वं मत्स्यादीनां तु
स्वरूपांशत्वमिति कुतः ?, उभयोः स्वरूपांशत्वं किं न स्यादित्यत आ
ह—प्रतिबिम्बेष्विति । यत इति शेषः । सर्वसाम्ये स्वरूपत्वमेव स्या
दतोऽल्पेत्युक्तम् । 'स्वरूपाणि' स्वरूपांशरूपाणि प्रादुर्भावात्मकानि
मत्स्यादीनि 'इतराणि' अल्पसाम्यवद्भिन्नानि यावत्साम्यवन्तीत्यर्थः।
तुशब्दोऽवधारणे । इति वाराह इत्यन्वयः । सूत्रार्थ उक्त इति शेषः ॥
( ३२ ) ननु न जीवस्य परमात्मप्रतिबिम्बांशत्वं युक्तम्, जीवश्वरू
८०