पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

३८८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ४. ]
इति वचनात्तदभिध्यैव प्रकृतिशब्देनोच्यते ।
( ४ ) ‘ सोऽभिध्या स जूतिः स प्रज्ञा स आनन्दः’
इति श्रुतेरभिध्या च स्वरूपमेव ।
ति । वचनादित्युभयान्वयि । तथा च ‘महेश्वरम्’ इति श्रुतिवचना
त् ‘कथ्यते’ इति स्मृतिवचनाच्चेत्यर्थः । सूत्रे प्रकृतिश्चेत्यनुवृत्तिं अभि
ध्येति बुद्ध्या विवेकं चशब्दस्यावधारणार्थत्वं चाश्रित्य आहत्य लब्धां
प्रतिज्ञां दर्शयति—तदभिध्यैवेति । तस्येश्वरस्याभिध्यैव इच्छैव प्रकृ
तिपदेनोच्यते नान्यत् । एवं या प्रकृतिपदेनात्रोच्यते सा तदभिध्यैव
नान्येत्यर्थः । ‘प्रकृतिं’ प्रकृतिपदवाच्यम् । तुशब्दौ मायामयिनोरुद्दे
श्यत्वरूपविशेषद्योतकौ । तेन या प्रकृतिः सा माया मिथ्येति परव्याख्या
निरस्ता । ननु श्रुतौ मायाया एव प्रकृतिशब्दवाच्यत्वं ज्ञायते नेच्छा
या इत्यतो—महामायेति पूर्वार्धोदाहरणम् । चशब्दस्समुच्चये । उच्य
त इत्यनेनोपचारनिवृत्तिः । श्रुतिस्मृत्योरनुशासनरूपत्वात् । अत
एव तयोर्विद्यात्कथ्यते इतिचोक्तिः । हे अनन्त तव इच्छैव महामाये
त्यादिशब्दैरुच्यते इत्यर्थः । नियतिः प्रकृतिरित्यत्रापि इतिशब्दोऽन्वेत
व्यः । अत एवानैकवारोक्तिः ॥
( ४ ) ननु इच्छायाः प्रकृतिशब्दवाच्यत्वोक्तावपि कथं परमात्म
नस्तत्प्राप्तिरित्यत आह-स इति ॥ ‘सः’ परमात्मा ‘जूतिः’ प्रेरणा ‘सर्व
प्रेरकरूपत्वाज्जूरित्यभिधीयते’ इत्यैतरेयभाष्योक्तेः । चशब्दो हेत्व
र्थे । तुशब्दार्थो वा । तथा च इतिश्रुतेरभिध्या ब्रह्मस्वरूपमेव न भिन्ने
ति ज्ञायते । अतो नोक्तशङ्काऽवकाश इत्यध्याहारेण वाक्ययोजना । अ
भिध्या च स्वरूपमेवेत्यनेनाभिध्यायाः स्वरूपत्वोपदेशादित्यपि सूत्रवृ
त्तिर्दर्शिता । न च श्रुतौ ब्रह्मण एवाभिध्यादिरूपत्वमुच्यते, नाभिध्य
यास्तत्स्वरूपत्वमिति वाच्यम् । समानवित्तिवेद्यतया श्रुतौ व्यतिरेके
णान्वयेन वा तस्याप्युक्तप्रायत्वात् । अनेन—अभिध्यायाः प्रकृतित्वो
पदेशात्सा प्रकृतिस्तच्छब्दवाच्या । एवं तस्याः पारमेश्वरत्वोपदेशा
त्सा तस्यैव । एवं ब्रह्मणोऽभिध्यात्वोपदेशात्सिद्धादभिध्याया ब्रह्मत्वो
पदेशादभिध्या त्तु ब्रह्मैव । तथा च न केवलं पूर्वोक्तसामान्यहेतोः,
किन्तु प्रकृतिशब्दवाच्येच्छात्मकत्वोक्तेश्च प्रकृतिः ब्रह्मैवेति सूत्रार्थ उ
क्तो भवति ॥