पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

३३८ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - १. पा - ३. ]
युज्यते ॥ ४२ ॥
-: ❖ :-
१४. अधिकरणम् ॥
( १ ) ‘ एष नित्यो महिमा ब्राह्मणस्य ’ ( बृ. ६-४-२३. ) इति
ब्राह्मणस्यापि नित्यमहिमा प्रतीयते । स च ब्राह्मणः
‘स वा एष महानज आत्मा’ (बृ. ६-४-२४) इत्यजशब्दा
ण्यं च पापं च ’ ( बृ. ६.३-१५. ) इत्याद्ययोग इति वाच्यम् । यतोऽत्र
आदिपदगृहीतं पुण्यपापादिद्रष्टृत्वं लिङ्गान्तरं च तस्यैव युज्यते अत
इति योजना । तत्रोपपत्तिस्तु बृहद्भाष्यादवगन्तव्या । अनेन-‘ सुषुप्त्यु
त्क्रान्त्योः’ ‘ प्राज्ञेन ’ इति सुषुप्त्युत्क्रान्तिप्रकरणयोः सुषुप्त्युत्क्रान्त्योः
सुषुप्तियुतत्वात् सुषुप्तिर्जीवः , उत्क्रामयितृत्वात् उत्क्रान्तिरीश्वरः ,
तथा च जीवेश्वरयोः ‘भेदेन’ भिन्नत्वेनैव ‘व्यपदेशात्’ उक्तत्वात् न
तयोरभेदः । अतो नैश्वराभेदेनापि जीवे असङ्गत्वोक्तिर्युज्यते । कि
न्तु तत्तु तस्यैव ईश्वरस्यैव युज्यते । अत एव स्वप्नादिद्रष्टृत्वं च त
स्यैव वक्तुं युज्यते न जीवस्येति सूत्रार्थः उक्तो भवति ॥ १३ ॥
इति सुषुप्त्यधिकरणम् ॥
-: ❖ :-
१४. अधिकरणम् ॥
( १ ) अत्राधिकरणे ब्राह्मणनाम समन्वियते । श्रुत्यादिसङ्गतिं विषया
दिकं च सूचयति—एष इति । इतीति । वाजसनेयकोदाहृतऋङ्मन्त्र
इत्यर्थः । न केवलं विष्णोः अपि तु कस्यचित् ब्राह्मणस्यापीत्यपेरर्थः ।
इदं च यो जन्माद्यधिकरणेषु विष्णोरनन्यापेक्षया जगत्स्रष्टृत्वोक्त्या
अभिसंहितो नित्यमहिमा सः ‘ एषः ’ इति वाक्ये ब्राह्मणस्यापि प्रती
यत इति यत्तच्छब्दाध्याहारेण योज्यम् । अनेन पूर्वाभिसंहितनित्यम
हिमत्वस्य विष्णोरन्यस्याप्याक्षेपात् जन्माद्यधिकरणैः फलमुखेन अ
स्याक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता भवति । तथा ब्राह्मणाख्यविषयोऽपि सूचितः।
यद्वा—देवानामिति वाक्यं देवताधिकरणप्रतिपाद्यानुवादपरत्वेनापि
व्याख्याय तेनास्याक्षेपिकी सङ्गतिरुक्ता द्रष्टव्या । तथा हि ‘ तदुप
रि ’ इति सूत्रेण देवानां विरिञ्चाद्यमराणां विद्याकर्मणोस्सकाशात्
साध्या या नित्यपदप्राप्तिरुक्ता, सा न युक्ता । कुतः? यतः ‘एषः’ इति
वाक्ये ब्राह्मणपदोदितस्य विरिञ्चस्य नित्यमहिमा ‘प्रतीयते’ प्रतिपाद्यत