पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ७. सू - २४. ] दीपिका सहितम्. २८९
पूर्वे पूर्वे बलीयः स्यादेवमागमनिर्णयः ।
इति स्कान्दे ।
त्पर्ययुक्तं वचनं स्थानम् । अत्र ' वाक्यं प्रकरणं स्थानं समाख्या च
तथाविधा ' इत्यनुव्याख्यानानुसारेण समाख्यायाः स्थानानन्तर्यमेव ग्रा-
ह्यम्, न त्वत्रोक्तक्रमानुसारेण वाक्याद्यपेक्षया प्राथम्यम् । अत्रोक्तक्र-
मस्याविवक्षितत्वात् । उक्तं हि प्रमाणलक्षणटीकायां—समाख्यादित्वे-
न ग्रहणं 'श्रुतिर्लिङ्गं समाख्या च ' इत्यविवक्षितक्रमं वाक्यमनुसृत्ये-
ति । अत एव जैमिनिः—'श्रुतिलिङ्गवाक्यप्रकरणस्थानसमाख्यानां स-
मवाये पारदौर्बल्यमर्थविप्रकर्षात्' इति स्मृत्युक्तादन्यथाक्रममाह—पू-
र्वपूर्वमिति । पूर्वोद्दिष्टमित्यर्थः । एकत्र समवेतं विरुद्धमिति च शेषः ।
' बलीयः ' अतिशयेन स्वभावतो बलवत् यथाऽत्रैवाधिकरणे अनन्त-
रोद्दिष्टलिङ्गापेक्षया पूर्वोद्दिष्टा वामनश्रुतिः स्वतः प्रबला । वाक्या-
पेक्षया प्रबलं लिङ्गम् । यथा—दहराधिकरणे दहराकाशस्य साक्षात्स-
र्वाधारत्वप्रापकात् ' किं तदत्र विद्यते.. उभे अस्मिन् द्यावापृथिवी '
(छां. ८-१-२, ३.) इति वाक्यात्प्रबलं विष्णोस्तत्प्रापकापहतपाप्मत्वादि-
कं लिङ्गम् । प्रकरणापेक्षया प्रबलं वाक्यम् । यथा—'ज्योतिर्दर्शनात्'
इत्यधिकरणे जीवस्य 'हृद्यन्तर्ज्योतिः' (बृ. ६-३-७.) इतिवाक्यबोध्य-
ज्योतिष्ट्वसाधकाज्जीवप्रकरणात्प्रबलं विष्णोर्ज्योतिष्ट्वप्रापकं 'कतम आ-
त्मा' (बृ. ६-३-७.) इति प्रश्नवाक्यम् । स्थानापेक्षया प्रबलं प्रकरणम् ।
यथा—समग्रोपनिषद ईश्वरपरत्वसाधकात् षट्प्रश्नरूपस्थानात् प्रबलं
'आत्मन एष प्राणो जायते' (प्रश्न. ३-३.) इत्येतत्खण्डरूपं मुख्यप्राणप्र-
करणम् । अत एवात्राधिकरणे षट्प्रश्नोक्तप्राणव्यवस्थापकत्वादीनां
मुख्यप्राणलिङ्गत्वमुपेत्य श्रुत्या बाध उक्तः । समाख्यापेक्षया प्रबलं स्था-
नम् । यथा—अन्नमयादिशब्दानां कोशपरत्वसाधकात् 'अन्नमयप्राणम-
यमनोमयविज्ञानमयानन्दमया मे शुध्यन्ताम् ' ( याज्ञिकी. ६६. ) इति
नारायणातुवाक'समाख्यायाः प्रबलं तेषां विष्णुत्वसाधकं ब्रह्मपरानेक-
प्रकरणसन्दर्भंरूपं स्थानम् । एतान्येव श्रुत्यादिनाऽर्थनिर्णयस्थलानि ।
आद्यया समाख्यया निर्णेतव्यं यथा—पुरुषसूक्तसमाख्यया वैश्वानर-
स्य विष्णुत्वम् । द्वितीयया यथा—अंभृणीसूक्तसमाख्यया विश्वकर्म-
सूक्तोक्तस्याजस्य विष्णुत्वम् । अस्त्वेवं ततः किमित्यत आह—एव-
मिति । विरुद्धैस्तेषां समवाये सति प्रबलेन पूर्वेणोत्तरबाधे च सति
३७