पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १०. सू - २६. ] दीपिकासहितम्. १३९
(८) स हि पुरुषसूक्ताभिधेयः । ‘यज्ञेन यज्ञमयजन्त’
(तै. आ. ३-१२.) इति यज्ञशब्दात् । ‘यज्ञो विष्णु
र्देवता’ ( श्रुत्यन्तरम्.) इति हि श्रुतिः।
(९) तस्मिन् काले महाराज राम एवाभिधीयते ।
(८) स्यादेतदेवं यदि ‘तावान्’ इत्यस्यामृचि विष्णुरभिधीय
त इत्यत्र प्रमाणं स्यात्, तदेव नास्ति, अतो लिङ्गमन्यनिष्ठं भविष्यती
त्यतः सौत्रचशब्देन भूतादिपादत्वस्य विष्णुलिङ्गत्वे साध्ये पुरुषसू
क्तोक्तत्वादिति यदनुमानं सूचितं तस्याप्रयोजकत्वमाशङ्क्य परिहर
ति—स हीति ॥ ‘हि’ यस्मात् ‘सः’ विष्णुरेव ‘पुरुषसूक्ताभिधेयः’ त
त्प्रतिपाद्यः तस्मात्स एव पुरुषसूक्तोक्तभूतादिपादोऽपीति योजना। अ
न्यथा भूतादिपादत्वस्य विष्णुधर्मत्वाभावे पुरुषसूक्तप्रतिपाद्यत्वं न
स्यादिति भावः। यद्वा—गायत्र्या विष्णुत्वे साध्ये सूत्रे भिन्नक्रमेणा
न्वितचशब्दसूचितयुक्त्यन्तरमाह-स हीति। अस्य तस्माद्गायत्री वि
ष्णुरेवेति प्रधानप्रतिज्ञावाक्येनान्वयः। चतुष्पदेत्युक्तगायत्रीचतुष्पा
दत्वस्य पुरुषसूक्तमन्त्रेणोपपादनात् तत्प्रतिपाद्यत्वे तदुपपाद्यगाय
त्रीशब्दार्थताऽपि तस्यैव प्राप्नोतीति भावः। पुरुषसूक्तोक्तस्य विष्णु
त्वं कुत इत्यत आह—यज्ञेनेति । देवाः ‘यज्ञेन’ ज्ञानकर्मात्मकेन रुद्रा
ख्यपशुना वा ‘यज्ञं’ विष्णुं ‘अयजन्त’ अपूजयन्निति श्रुत्यर्थः । इति
यज्ञशब्दादिति । इति वाक्ये यज्ञशब्दश्रवणादित्यर्थः । यज्ञशब्दः कथं
विष्णुत्वनिश्चायक इत्यतो शिष्टरूढ्येत्याह—यज्ञ इति । ‘हि’ यतः य
ज्ञ इति पदेन विष्ण्वाख्या देवतोच्यत इत्यर्थः । यद्यपि ‘यज्ञो वै वि
ष्णुः’ इत्यध्वर्यूणां श्रुतिः । तथाऽपि श्रुत्यन्तरमिदमित्यदोषः ॥
(९) ननु पुरुषसूक्तं न विष्णुप्रकरणं, किन्त्वन्यप्रकरणमेव । न
च यज्ञश्रुतिविरोधः। पशुरूपान्यप्रकरणे तदन्यविष्णुश्रुतेः अयोगादि
तिवाच्यम् । तस्याः प्रासङ्गिकत्वसम्भवात् । न च तत एव भूतादिपाद
त्वस्य विष्णुलिङ्गत्वनिश्चयः । तथाऽप्यसिद्धिः । ‘पादोऽस्य विश्वा भू
तानि’ इति श्रुतेर्भूतादिपादे यज्ञश्रुतेरभावादित्यतः पुरुषसूक्तोक्तस्य
विष्णुत्वे स्मृतिञ्चाह—तस्मिन्निति ॥ महाराजेति कस्यचित्सम्बो
धनं रामविशेषणं वा । तथात्वे दीर्घस्स्यात् । तथा च हे महाराज ‘त
स्मिन्’ त्रेतायुगे सर्वैः पुरुषनामभी राम एवाभिधीयते इत्यर्थः । अतए
वांशाधिकरणे—