पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - १०. सू - २१. ] दीपिकासहितम्. ११०३
१०. अधिकरणम् ॥
(१) सू- ॐ ॥ स्थितिमाह दर्शयतश्चैवं प्रत्यक्षानुमा
ने ॥ ॐ ॥ २१ ॥
‘एतत्साम गायन्नास्ते’ (तै.उ.३-१०.) इत्युच्यते तत्रा
नन्दादीनां वृद्धिह्रासौ न विद्येते । किन्त्वेकप्रकारेणै
व सर्वदा स्थितिः । ‘स एष एतस्मिन् ब्रह्मणि सम्प
न्नो न जायते न म्रियते न हीयते न वर्धते स्थित ए
व सर्वदा भवति दर्शयेश्च ब्रह्म दर्शयेच्चात्मानं तस्यैवं
दर्शयतो नार्पत्तिर्न विपत्तिः’ इत्याह जाबालश्रुतौ ।
यत्र गत्वा न म्रियते यत्र गत्वा न जायते ।
१०. अधिकरणम् ॥
(१) अत्राधिकरणे ब्रह्मप्राप्तानां मुक्तानां भोगादिना वृद्धिह्रासो
निराक्रियते । अस्त्वेवमुक्तस्यानन्दवृद्ध्यादीति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सू
त्रमुपन्यस्यति – स्थितिमिति । अत्रैवं चेति चशब्दोऽप्यर्थोऽवधारणार्थ
श्च तत्रानुषङ्गार्थो वा । तत्रेति शेषः । स्थितिमित्यावर्तते । तत्रैकस्य वि
परिणामः । तथा च ‘एतत्’ इति श्रुतिर्यद्यपि तत्र मुक्तावुपासनं ‘आ
ह’ एवमपि तथापि यतस्स एष इतिश्रुतिः मुक्तस्य स्थितिमेकप्रकारेणै
वावस्थानमाह वक्ति न केवलं श्रुतिरेवमाह, किन्तु ‘प्रत्यक्षानुमाने’
महतां प्रत्यक्षं मुक्तो न वृद्ध्यादिमान् तत्कारणशून्यत्वादित्यनुमानं चै
वमेकप्रकारेण स्थितिं दर्शयतो ज्ञापयतोऽतो मुक्तस्यैवमेव वृद्धिह्रास
शून्यतयैव स्थितिर्मुक्ता न तु वृद्धिह्रासवत्त्वमिति योजनामभिप्रेत्य सू
त्रं व्याचष्टे - एतदिति । ‘इति’ इत्यादिना । यद्यपीत्यादावुपस्कार्यम् ।
तथा च यद्यपि ‘एतत्सामगायन्’ इत्यादिना तत्र मुक्तौ तस्य मुक्तस्य
तद्भगवदुपासनं सामगायनाख्यमुच्यते । तथाऽपि न तस्यानन्दबल
ज्ञानादीनां वृद्धिह्रासौ विद्येते किन्त्वेकप्रकारेणैव सर्वदा स्थितिः । कु
तो? यतः ‘स एषः’ इति जाबालश्रुतौ ‘नापत्तिर्न विपत्तिः’ इत्याह वे
दपुरुषः । प्रथमार्थे सप्तमी वा । एवं श्रुतिसमाख्यारूपे ‘यत्र गत्वा’ इ
त्यादिमोक्षधर्मेऽपि न हीयते न वर्धत इत्याह व्यासः । यतश्च ‘विद्वत्प्र
त्यक्षात्’ विदुषां महतां प्रत्यक्षात्, कारणशून्यत्वलिङ्गाच्चैतत् सङ्गत इ
ति योजना । श्रुत्यर्थस्तु-यः ‘एतस्मिन्’ मोक्षे ‘ब्रह्मणि’ विष्णौ ‘सम्पन्नः’
तं प्राप्तः ‘स एषः’ मुक्तः देहतोऽपि न जायते न म्रियते । न केवलं संसार