पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

१०७२ ब्रह्मसूत्रभाष्यम्. [ अध्या - ४. पा - ४. ]
१. अधिकरणम् ॥
( १ ) भोगमाहास्मिन् पादे--
सू--ॐ ॥ सम्पद्याविहाय स्वेन शब्दात् ॥ ॐ ॥ १ ॥
' स य एवंविदेवंमन्वान एवं पश्यन्नात्मानमभिसम्पद्यै
तेनात्मना यथाकामं सर्वान् कामाननुभवति ' इति
सौपर्णश्रुतेः ' परं ज्योतिरुपसम्पद्य स्वेन रूपेणाभिनि
ष्पद्यते ' ( छा. ८-३-४. ) इति च । 'एतं सेतुं तीर्त्वाऽ
१. अधिकरणम् ॥
( १ ) एतत्पादार्थं दर्शयति - भोगेति ॥ मुक्तौ सूत्रकार इति शेषः।
अत्राधिकरणे मुक्तस्य ब्रह्मानतिक्रमेणैव भोग्यानुभवः साध्यते । तत्र
मुक्तौ ब्रह्मातिक्रम्यैव भोगान् भुङ्क्त इति पूर्वपक्षे सिद्धान्तयत्सूत्रं
पठति - सम्पद्येति । अत्र ' परं जैमिनिः ' इत्यतो ब्रह्मार्थकस्य परमि
त्यस्यानुवृत्तौ अविहायेत्यतः परं भोगान् भुङ्क्त इति शेषे आ विहाये
त्यपि पदच्छेदे अन्यथारूपमिति चाध्याहारे स्वेनेत्यतः परं रूपेण अ
वस्थानादित्युपस्कारे च ज्ञानी परं ब्रह्म सम्पद्य तदविहायैव भोगान्भु
ङ्क्ते । न चैवममुक्तत्वं , अन्यथारूपमविहाय सम्परित्यज्य स्वेन रू
पेणावस्थानादिति सूत्रार्थस्सम्पन्न इति भावेन तत्र ब्रह्म प्राप्य अविहा
य भोगान् भुङ्क्ते इत्येतत्कुत इत्यतः सम्पद्येत्यंशेन सूचितां तत्पदघ
टितां श्रुतिमुदाहरति - स इति । ' सः ' अधिकारी ' एवं ' उक्तप्रकारे
ण परमात्मानं विजानन् 'एवंमन्वानः ' विचारयन् अथ पश्यन् तत आ
त्मानं 'अभिसम्पद्य' प्राप्य ' एतेन ' परमात्मना सह सर्वान् काम्या
न् अनुभवतीति श्रुत्यर्थः । ब्रह्मानतिक्रम्याप्याविर्भूतस्वरूपत्वेन भोगो
मुक्तानामित्येतत्कुत इत्यत्रापि स्वेनेति सूत्रांशेन सूचितां तत्पदघटितां
श्रुतिमुदाहरति-परमिति । चस्समुच्चये । इतीत्यनन्तरं श्रुतिरित्त्यनुव
र्तते । व्याख्यातैषा श्रुतिर्दहरनये । नन्वेवं यदि ब्रह्मानतिक्रमेऽपि स्वरू
पेणाविर्भावस्तर्हि ' एतम् ' इति श्रुतिविरोध इत्यत आह - एतमिति ।
श्रुतिरित्त्यस्ति । चोऽप्यर्थः । तथा च यद्यपि ' एतम् ' इति श्रुतिरस्ति ।
तथाऽपि नोक्तस्य तद्विरोध इत्यर्थः । कुतो न विरोध इत्यत आह-
तत्रेति । यत इत्यादावुपस्कार्यम् । यद्वा--नामशब्दो हिशब्दार्थे । उ
च्यत इति शेषः । तथा च ' नाम ' यतः 'तत्र' श्रुतौ ' तत्प्राप्तये ' पर
मात्मप्राप्तये 'अन्यतरणं' संसारतरणमेवोच्यते, न तु ब्रह्मेतरणमत