पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - २. सू - ३. ] दीपिकासहितम्. ९९५
आत्मेत्युपदेश उपासनं च मोक्षार्थिभिः सर्वथा का-
र्यमेव । 'नान्यं विचिन्तय आत्मानमेवाहं विजानी-
यामात्मानमुपास आत्मा हि ममैष भवति' ( )
इति ह्युपगच्छन्ति । 'आत्मैत्येवोपास्व आत्मैत्येव वि-
जानीहि नान्यं किञ्चन विजानथ आत्मा ह्येषैव भवति'
( ) इति ग्राहयन्ति च ।
द्यो रूढ्या विष्णुपरः । द्वितीयः आदत्ते स्वीयतयाभृत्यानिति स्वामि-
वाची । उपदेशः उपासनं च कार्यमिति शेषः इति भावेनात्मेति
प्रतिज्ञांशं 'आत्मेत्युपासनम्' इति स्मृत्यनुसारेण व्याचष्टे—आत्मे-
ति । सूत्र इवात्राप्यात्मेत्यावर्तते । तत्रैको रूढोऽन्यः स्वामिवचनः ।
उपदेशश्चेति चशब्दान्वयः । न केवलं तथोपासनमावश्यकं किन्तु त-
थोपदेशश्च कार्य इति चशब्दार्थः । मोक्षार्थिभिरिति सौत्रतुशब्दस्या-
र्थान्तरोक्तिः । अनेनात्मत्वोपास्तेरवश्यकर्तव्यत्वे तस्या एव मोक्षसा-
धनत्वात् तां विना मोक्षासिद्धेरिति हेतुरुक्तो भवति—सर्वथेति । स-
र्वप्रकारविघ्नेऽपि सदा कार्यमित्यर्थः । तुशब्दस्यार्थः—एवेति, न त्व-
कार्यमित्येवकारार्थः । कुतः सर्वथा कार्यत्वमित्यतो हेत्वन्तरप्रतिपाद-
नाय प्रवृत्तं आत्मेत्युपगच्छन्ति ग्राहयन्ति चेत्यंशं श्रुत्युदाहरणपूर्वकं
व्याचष्टे—नेति । इतीति । इति श्रुत्येत्यर्थः । 'हि' यतः । उपगच्छन्ती-
ति । उपासते गुरूपदेशेन जानन्ति चेत्यर्थः । उक्तं हि सुधायां उ-
पगच्छन्तीत्येतत् ज्ञानार्थं उपासनार्थं चेति । अत एव श्रुतौ विजानी-
यामुपास इत्युभयोक्तिः । सन्त इति सिद्धमिति च शेषः । तथा च
'हि' यतो 'न' इति श्रुत्या सन्त आत्मेत्युपगच्छन्तीति सिद्धम्, आ-
त्मत्वस्योपास्यत्वं सिद्धमिति यावत् । अतो मोक्षार्थिभिरात्मा वि-
ष्णुरात्मा स्वामीत्युपासनं सर्वथा कार्यमेवेति योजना । श्रुत्यर्थस्तु—
अहं परमात्मनोऽन्यं न विचिन्तये । परमात्मानमेवात्मेति विजानीया-
म् । परमात्मानमेवात्मेत्युपासे । न चैतदविद्यमानोपासनमित्याह—
आत्मेति । 'एषः' विष्णुः 'मम' उपासकस्यात्मा स्वामीति हि यतः
प्रसिद्ध इति । एवमरे शिष्य आत्मा स्वामीत्येवोपास्व, आत्मैत्येव वि-
जानीहि, विष्णोरन्यं नात्मेति 'विजानथ' विजानीथाः । न चायं मि-
थ्योपासनोपदेशः, 'हि' यतः 'एषः' विष्णुः आत्मा स्वामी भव-
ति खल्विति । अत्रापीतीत्यनन्तरं श्रुत्येति ग्राहयन्ति चेत्यनन्तरं इति