पूर्णप्रज्ञ भाष्य (श्रीमन् मध्वाचार्य - द्वैत वेदान्त ब्रह्मसूत्र महाभाष्य जगन्नाथदीपिका सटीक)

[ अधि - ५. - सू - ३८. ] दीपिकासहितम्. ९६१
ज्ञानेन विपरीतेन तमो यान्ति विनिश्चयात् ॥
देवा दैवस्वभावेन कर्मणा चाप्यसंशयम् ।
सम्यग्ज्ञानेन परमां गतिं गच्छन्ति वैष्णवीम् ॥
नानयोरन्यथाभावः कदाचित्क्वापि विद्यते ।
मानुषा मिश्रमतयो विमिश्रगतयोऽपि च ॥ इति स्का-
न्दे ॥ ३७ ॥
( ६ ) सू—ॐ ॥ विशेषानुग्रहं च ॥ ॐ ॥ ३८ ॥
शृण्वे वीर उग्रमुग्रं दमायन्नन्यमन्यमति नेनीयमानः ।
सत्त्वरूपं ज्ञातव्यम् । केचित्तु — आसुरेण कर्मणा विपरीतेन ज्ञानेनेत्य-
न्वयमाहुः । एके तु — आसुरेणेत्यस्य विवरणं-विपरीतेनेत्याहुः । तथा
च ‘असुराः’ अयोग्याः ‘आसुरेण’ तामसेन स्वभावेन योग्यतया
‘स्वभावेन’ तदनुसारिणा कर्मणा, तथा आसुरेण स्वभावेन विपरी-
तेन ज्ञानेन च ‘विनिश्चयात्’ निस्सन्देहं तमो यान्त्येव । ‘देवाः’ मु-
क्तियोग्याः ‘दैवस्वभावेन’ दैवेन सात्त्विकेन स्वभावेन स्वभावानुसा-
रिणा कर्मणा तादृशेन ज्ञानेन च असंशयं ‘परमां वैष्णवीं गतिं’ सर्वो-
त्तमं विष्णुस्वरूपं तत्स्थानं वा गच्छन्ति । ‘अनयोः’ दैवासुरस्वभा-
वयोस्तत्फलयोश्च कदाचित्काले क्वापि पुरुषे ‘अन्यथाभावो’ व्यत्या-
सो न विद्यते । ‘मानुषाः’ नित्यसंसृतियोग्याः सम्यग्विपर्ययमिश्रराज-
सबुद्धयः तादृशकर्मिणश्च, अत एव ‘विमिश्रगतयो’ विमिश्रफलशा-
लिनोऽपीति स्मृत्यर्थः । स्कान्द इति । स्मर्यत इत्यन्वयः । अनेन — य-
तो देवादीनां तत्तत्स्वभावत्वं अपिशब्दात्सूचितं तादृशफलं च स्मर्य-
ते, अतस्तदुभयं सिद्धमिति सूत्रार्थ उक्तो भवति ॥
( ६ ) हेत्वन्तरेण देवानामेव सम्यग्ज्ञानतत्फले, नान्येषामित्यर्थप्र-
तिपादकं सूत्रमुपन्यस्य तदपेक्षितं पूरयति—विशेषेति ॥ इति श्रुति-
रिति शेषः । चो भिन्नक्रमः समुच्चये । तथा च न केवलं स्मृत्युक्तत्वा-
त, किन्तु यतः ‘शृण्वे’ इति श्रुतिः ‘देवेषु’ योग्येषु परमेश्वरस्य
‘विशेषानुग्रहं’ तत्फलसद्भावं च ‘दर्शयति’ प्रतिपादयत्यतोऽपि दे-
वानामेवेश्वरानुग्रहसाध्ये सम्यग्ज्ञानफले, नान्येषामिति योजना । श्रु-
त्यर्थस्तु — ‘वीरः’ अध्यवसायान्तगामी स्वनिश्चयानुसारेण स्वकार्य-
सम्पूर्तिकर्ता नरसिंह इति वा ‘स इन्द्रः’ परमेश्वरः ‘उग्रमुग्रं’ स-
र्वान् दुष्टप्रकृतीन् ‘दमायन्’ दमयन् नित्यनरकं प्रापयन् । यद्वा–अन्ये
१२१