सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

प्रतिमानाटकम् (महाकवि भास - विमला संस्कृत-हिन्दी टीका एवं सविस्तार व्याख्या सहित)

Pratimanatakam of Mahakavi Bhasa

महाकवि भास (व्याख्याकार: डॉ. श्रीकृष्ण कुमार) द्वारा

DevanagariHindipublished296 पृष्ठ

सूक्तियाँ और लोकोक्तियाँ । २२३
२८ पिपासार्त्तोऽनुधावामि क्षीणतोयां नदीमिव ३ १० ६०
२९. पुरुषाणां मातृदोषो न दोषः ४ २१ १२६
३०. बहुदोषाण्यरण्यानि २ १५ ६२
३१. बहुवृत्तान्तानि राजकुलानि नाम १ १५, १८
३२ भर्तृ द्रोहादस्तु माताऽप्यमाता ३ १८ ६६
३३. भर्तृ नाथा हि नार्यः १ २५ ४०
३४. राज्यं नाम मुहूर्तंमपि नोपेक्षणीयम् ४ — १३८
३५. वार्धलस्तु प्रणामः स्यादमन्त्रितदैवतः ३ ५ ८१
३६. विधिरनतिक्रमणीयः २ ५८
३७. शरीरेऽरिः प्रहरति स्वजनो हृदये १ १२ २६
३८. सर्वं श्रद्धया दत्तं श्राद्धम् ५ १५१
३९. सर्वशोभनीयं सुरूपं नाम १ १२
४०. सर्वोऽपिमृदुः परिभूयते १ १८ ३३
४१. सुलभापराधः परिजनो नाम १ ११
४२. यः पुत्रः कुरुते पितुर्यदि वचः कस्तत्र भोः
विस्मयः १ ५ १६
४३. हस्तस्पर्शो हि मातृणामजलस्य जलाञ्जलिः ३ १२ ६२

परिशिष्ट-४
श्लोकानुक्रमणिका
अङ्क श्लोक
अक्षोभ्यः क्षोभितः केन १ १७
अङ्गं मे स्पृश कौसल्ये २ १८
अत्र रामश्च सीता च ४ ४
अद्य खल्वगच्छामि ४ १२
अद्यैव यास्यामि पुरीमयोध्याम् ७ १४
अधिगतनृपशब्दं धार्यमाणातपत्रम् ७ १२
अनपत्या वयं रामः २ ८
अनुचरति राहुदोषेऽपितारा १ २५
अन्वास्यमानश्चिरजीवदोषैः ३ १५
अयं ते दयितो भ्राता ४ ११
अयं सैन्येन महता ७ ५
अयं हि पतितः कोऽपि ३ १४
अयममरपतेः सखा दिलीपो २ २१
अयशसि यदि लोभः कीर्तयित्वा ३ २१
अपि सुगुण ममापि त्वत्प्रसूतिः ४ २१
अयोध्यामटवीभूताम् ३ १०
असुरसमरदक्षैर्वज्रसंघृष्ट ४ १०
अहं पश्चात् प्रवेक्ष्यामि ४ १५
अहं हि दुःखमत्यन्तं २ ६
अहो बलमहो वीर्यम् ५ १४
आदर्शो वल्कलानीव १ ६
आपृच्छ पुत्रकृतकान् हरिणान् ५ ११
आरब्धे पटहे स्थिते गुरुजने १ ५
अशावन्तः पुरे पौराः ४ २८
इदं गृहं तत् प्रतिमानपस्य न। ३ १३
इदं तत् स्त्रीमयं तेजो ४ १४
इदानीं भूमिपालेन १ ४
इयं स्वयं गच्छतु मानहेतो १ १३
इयं हि नीलोत्पलदामवर्चसा ६ १

श्लोकानुक्रमणिका । २२५
अङ्क श्लोक
इयमेका पृथिव्यां हि ५ ८
इहं स्थास्यामि देहेन ४ १६
उभयस्यास्ति सान्निध्यम् ५ ६
एतदार्याभिषेकेण ७ १३
एते ते देवतानामसुरपुरवधे ३ ७
एते भृत्याः स्वानि कर्माणि हित्वा? २ १३
कंप्यर्थं चिरं ध्यात्वा २ १७
कर्णौ त्वरापहृतभूषणभुग्नपाशौ १ ८
कस्यासौ सदृशतरः स्वरः पितुर्मे ४ ६
कीमं देवतमित्येव ३ ५
कालेखल्वागतादेव्यः ३ १२
कुतः क्रोधो विनीतानाम् ६ ६
कृतान्तशल्याभिहते शरीरे ५ ४
कृत्वास्ववीर्यसदृशं परमं प्रयत्नम् ६ ४
क्रमप्राप्ते हृते राज्ये १ १६
क्व ते ज्येष्ठो रामः प्रियसुत २ १४
गच्छन्ति तुष्टिं खलु दैवतानि ५ ५
गतो रामः प्रियं तेऽस्तु २ २०
गत्वा तु पूर्वमय-मार्यनिरीक्षणार्थम् ६ ७
गत्वा पूर्वं स्वसैन्यैरभिसरिसमये ४ १७
गुरोर्मे पादशुश्रूषाम् १ २७
गोपहीना यथा गावो ३ २३
घंतः स्पष्टो धरिः समदवृषभ ४ ७
चरति पुलिनेषु हंसी कासांशुक० १ २
चीरमात्रोत्तरीयाणाम् १ ३१
छत्रं सव्यजनं सनन्दिपरहं भद्रासनम् १ ३
जय नरवर जयः स्याद् द्वितीय ७ १
तं चिन्तयामि नृपतिं सुरलोकयातम् ४ २२
तं स्मृत्वा शुल्कदोषं भवतु ३ ११
तत्र यास्यामि यत्रासौ ३ २४
तपः सङ्ग्रामकवचम् १ २५
तवैव पुत्रः सत्पुत्रो २ १०
तातस्यैतानि भाग्यानि ५ १३
ताते धनुर्न मयि सत्यमवेक्षमाणे ४ २२

२२६ ] प्रतिमानाटकम्
अङ्कः श्लोकः
तीर्थोदकेन मुनिभिः स्वयमाहृतेन ७ ६
तेतोक्तं रुदितस्यान्ते ६ १५
तैस्तपिताः सुतफलं पितरो लभन्ते ५ १०
तैस्तैः प्रवृद्धविषयैर्विषमैर्विमुक्तम् ७ ६
त्यक्त्वा तां गुरुणा मया च रहिताम् ५ १
त्यक्त्वा स्नेहं शीलसङ्क्रान्तदोषैः ३ १८
त्रैलोक्यं दग्धुं कामेव १ २१
त्वया राज्यैषिण्या नृपतिरसुभि ३ २३
दैत्येन्द्रमानमथनस्य नृपस्य पुत्रो ४ २
द्रुमा धावन्तीव द्रुतरथगति ३ ३
धन्याः खलु वने वाताः २ १२
नरपतिनिधनं भवत्प्रवासम् ४ १८
नरपतिनिधनं मयानुभूतम् ६ ८
नागेन्द्राः यवसाभिलासविमुखाः २ २
नारीणां पुरुषाणां च १ ११
नियतमनियतात्मा ५ ७
निर्घृणश्च कृतघ्नश्च ४ ५
निर्योगाद् भूषणान्माल्यात् १ २६
पक्षाभ्यां परिभूय वीर्यविषयम् ६ ३
पतत्युत्थाय चोत्थाय २ ३
पतितमिव शिरः पितुः पादयोः ३ ३
पादोपमुक्तौ तव पादुके म ४ २५
पितुः प्राणपरित्यागम् ३ ४
पितुर्नियोगादहमागतो वनम् ४ २०
पितुर्मे को व्याधिः हृदयपरितापः ३ १
पितुर्मे नोरसो पुत्रो ३ १६
पित्रा च बान्धवजनेन च विप्रयुक्तो ६ १२
प्रख्यातसद्गुणगणः प्रतिपक्षकाल ६ ६
फलानि दृष्ट्वा दर्भेषु ५ ६
बलादेष दशग्रीवः ५ २१
भग्नः शक्रः कम्पतो वित्तनाथः ५ १७
भरतो वा भवेद् राजा १ २०
भ्रमति सलिल वृक्षावर्ते सफेन ५ २
मङ्गलाद्येन मा दद्यात् १ २४

श्लोकानुक्रमणिका [ २२७
अङ्क श्लोक
मदभुजाकृष्टनिस्त्रिंश ५ २२
मम मातुः प्रियं कर्तुम् ४ ३
मम मातुश्च मातुश्च ३ १६
माययापहृते रामे ५ १५
मा स्वयं मन्युमुत्पाद्य १ १०
मुखमनुपमं त्वार्यस्याभ्रंशशाङ्क ४ ८
मेरुश्चलान्नैव युगक्षयसन्निकर्षे २ १
यः स्वराज्यं परित्यज्य ६ १३
यत्कृते महति क्लेशे १ २३
यत्सत्यं यदि तोषितोऽस्मि भवता ४ २३
यथा रामश्च जानक्या ७ १५
यदि न सहसे राज्ञो मोहं धनुः १ १८
यस्याः शक्रसमो भर्ता १ १३
यावद् भविष्यति भवन्नियमात्रसानम् ४ २४
युद्धे येन सुराः सदानवगणाः ५ १६
येन प्राणाश्च राज्यं च ३ ८
योऽस्याः करः श्राम्यति दर्पणेऽपि ५ ३
योऽहमुत्पतितो गगने ५ २०
रघोश्चतुर्थोऽयमजात् तृतीयः ४ ६
रामं वा शरणमुपेहि लक्ष्मणं वा ५ १८
रामलक्ष्मणयोर्मध्ये २ १५
रामेणापि परित्यक्तो २ ५
राज्ये त्वामभिषिच्य सन्नरपते २ १६
रेणुः समुत्पतति लोध्रसमानगौरः ७ ४
वक्षः प्रसारय कपाटपुटप्रमाणम् ४ १६
वक्षः प्रसारय कवाटपुटप्रमाणम् ७ ७
वक्तव्यम् किञ्चिदस्मासु ३ ६
वनगमननिवृत्तिः पार्थिवस्यैव १ १४
वयमयशसा चीरेणार्यो ३ १७
वल्कलैर्हृतराज्यश्रीः ३ २०
विचेष्टमानेव भुजगाङ्गना ६ २
विलपसि किमिदं विशालनेत्रे ५ १६
विविधैर्व्यसनैः क्लिष्टम् ७ ८
वेलामिमां मत्तगजेन्द्रकीर्णां ६ १६

२२८ ] प्रतिमानाटकम्
अङ्क श्लोक
वैरं मुनिजनस्यार्थे ६ ११
शत्रुघ्नलक्ष्मणगृहीतघटेऽभिषेके १ ७
शरीरेऽरिः प्रहरति १ १२
शुल्के विपणितं राज्यं १ १५
शून्यः प्राप्तो यदि रथो २ ११
शोकदैववचनाद् राज्ञा १ १६
श्रद्धेयः स्वजनस्य पौररुचितो ४ २७
श्रुत्वा तं वनगमनं वधूसहायं १ ३०
सकृत् स्पृशामि वा रामम् २ १६
स्वैरवीति सीतेति च जानकीति ७ ३
सत्यसन्ध जितक्रोध २ ६
समं बाष्पेण पतत । १ ६
समुदितबलवीर्यं रावणं ७ २
सीताभवः पातु सुमन्त्रतुष्टः १ १
सुग्रीवो भ्रंसितो राज्याद् ६ १०
सुचिरेणापि कालेन ४ २६
सूर्य इवगतो रामः २ ७
सौवर्णान् वा मृगांस्तान् मे ५ १२
स्वर्गं गते नरपतौ सुकृतानुयात्रे ४ १
स्वर्गेऽपि तुष्टिमुपगच्छ विमुञ्च दैन्यम् ७ ११
स्वैरं हि पश्यन्तु कलत्रमेतद् १ २६
हत्वा रिपुंप्रभवमप्रतिमं तमोघम् ७ १०
हन्त भोः सत्वयुक्तानाम् ६ १४
हा वत्स राम जगतां नयनाभिराम २ ४
हृदय भव सकामं यत्कृते ३ ६
हृदयस्थितशोकाग्नि ६ ५

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

Quiz Time
मुंडिका उपनिषद (सत्यमेव जयते)
लक्ष्यदीप का क्षेत्रफल — 32 Sq. K.m
भारत का सम्राट जिसके अंग रक्षक
टुकड़ी में महिलाएँ थी
(युनानी म...
चन्द्रगुप्त
वक्त किसी के रोके रोकता नही

(The page contains no main text; it is a blank manuscript page/flyleaf.)

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

[प्रस्तुत पृष्ठ ग्रन्थ के आवरण अथवा रिक्त/अन्तःपृष्ठ (flyleaf) का है, जिस पर कोई ग्रन्थ-पाठ मुद्रित/लिखित नहीं है; केवल पेंसिल और स्याही के अनौपचारिक चिह्न/रेखाएँ अंकित हैं।]
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA