सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

पातञ्जल योगदर्शन (भाष्य सहित)

Patanjali Yoga Darshan

महर्षि पतञ्जलि / हरिकृष्णदास गोयन्दका द्वारा

DevanagariHindipublished184 पृष्ठ

( १५५ )

पादसूत्रपृष्ठ
तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः२१४०
तस्मिन् सति श्वासप्रश्वासयोर्गतिविच्छेदः प्राणायामः२४९७७
तस्य प्रशान्तवाहिता संस्कारात् ...३१०८८
तस्य भूमिषु विनियोगः ...३६८५
तस्य वाचकः प्रणवः ...१२७२१
तस्य सप्तधा प्रान्तभूमिः प्रज्ञा ...२२७६३
तस्य हेतुरविद्या ...२२४६१
तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजः समाधिः१५१३९
ता एव सबीजः समाधिः ...१४६३६
तारकं सर्वविषयं सर्वथाविषयमक्रमं चेति विवेकजं ज्ञानम्३५४१२३
तासामनादित्वं चाशिषो नित्यत्वात् ...४१०१३२
तीव्रसंवेगानामासन्नः ...१२११७
ते प्रतिप्रसवहेयाः सूक्ष्माः ...२१०४८
ते ह्लादपरितापफलाः पुण्यापुण्यहेतुत्वात् ...२१४५०
ते व्यक्तसूक्ष्मा गुणात्मानः ...४१३१३४
ते समाधावुपसर्गा व्युत्थाने सिद्धयः ...३३७१०८
त्रयमन्तरङ्गं पूर्वेभ्यः ...३७८५
त्रयमेकत्र संयमः ...३४८४

[ द ]

पादसूत्रपृष्ठ
द्रष्टा दृशिमात्रः शुद्धोऽपि प्रत्ययानुपश्यः ...२२०५८
द्रष्टृदृश्ययोः संयोगो हेयहेतुः ...२१७५५
द्रष्टृदृश्योपरक्तं चित्तं सर्वार्थम् ...४२३१४१
दुःखदौर्मनस्याङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः१३१२५
दुःखानुशयी द्वेषः ...२८४७
दृग्दर्शनशक्त्योरेकात्मतेवास्मिता ...२६४६
दृष्टानुश्रविकविषयवितृष्णस्य वशीकारसंज्ञा वैराग्यम्११५१२

( १५६ )

पाद सूत्र पृष्ठ
देशबन्धश्चित्तस्य धारणा ... ३ १ ८३

[ ध ]

धारणासु च योग्यता मनसः ... २ ५३ ८१
ध्यानहेयास्तद्वृत्तयः ... २ ११ ४९
ध्रुवे तद्गतिज्ञानम् ... ३ २८ १०३

[ न ]

न चैकचित्ततन्त्रं वस्तु तदप्रमाणकं तदा किं स्यात् ४ १६ १३६
न च तत्सालम्बनं तस्याविषयीभूतत्वात् ... ३ २० ९९
न तत्स्वाभासं दृश्यत्वात् ... ४ १९ १३८
नाभिचक्रे कायव्यूहज्ञानम् ... ३ २९ १०३
निमित्तमप्रयोजकं प्रकृतीनां वरणभेदस्तु ततः क्षेत्रिकवत् ४ ३ १२८
निर्माणचित्तान्यस्मितामात्रात् ... ४ ४ १२९
निर्विचारवैशारद्येऽध्यात्मप्रसादः ... १ ४७ ३७

[ प ]

परमाणुपरममहत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः ... १ ४० ३०
परिणामतापसंस्कारदुःखैर्गुणवृत्तिविरोधाच्च दुःखमेव सर्वं विवेकिनः २ १५ ५१
परिणामत्रयसंयमादतीतानागतज्ञानम् ... ३ १६ ९६
परिणामैकत्वाद्वस्तुतत्त्वम् ... ४ १४ १३५
पुरुषार्थशून्यानां गुणानां प्रतिप्रसवः कैवल्यं स्वरूपप्रतिष्ठा वा चितिशक्तेरिति ... ४ ३४ १५०
पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात् ... १ २६ २१
प्रकाशक्रियास्थितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं दृश्यम् २ १८ ५६
प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य ... १ ३४ २७
प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि ... १ ७ ३

( १५७ )

पादसूत्रपृष्ठ
प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम्३१९९८
प्रमाणविपर्ययविकल्पनिद्रास्मृतयः१६३
प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम्२४७७६
प्रवृत्तिभेदे प्रयोजकं चित्तमेकमनेकेषाम्४५१२९
प्रवृत्त्यालोकन्यासात्सूक्ष्मव्यवहितविप्रकृष्टज्ञानम्३२५१०२
प्रसंख्यानेऽप्यकुसीदस्य सर्वथा विवेकख्यातेर्धर्ममेघः समाधिः४२९१४६
प्रातिभाद्वा सर्वम्३३३१०५

[ ब ]

पादसूत्रपृष्ठ
बन्धकारणशैथिल्यात्प्रचारसंवेदनाच्च चित्तस्य परशरीरावेशः३३८१०८
ब्रह्मचर्यप्रतिष्ठायां वीर्यलाभः२३८७२
बलेषु हस्तिबलादीनि३२४१०१
बहिरकल्पिता वृत्तिर्महाविदेहा ततः प्रकाशावरणक्षयः३४३११२
बाह्याभ्यन्तरस्तम्भवृत्तिर्देशकालसंख्याभिः परिदृष्टो दीर्घसूक्ष्मः२५०७८
बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी चतुर्थः२५१८०

[ भ ]

पादसूत्रपृष्ठ
भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम्११९१५
भुवनज्ञानं सूर्ये संयमात्३२६१०२

[ म ]

पादसूत्रपृष्ठ
मूर्धज्योतिषि सिद्धदर्शनम्३३२१०४
मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः१२२१८
मैत्रीकरुणामुदितोपेक्षाणां सुखदुःखपुण्यापुण्यविषयाणां भावनातश्चित्तप्रसादनम्१३३२७
मैत्र्यादिषु बलानि३२३१०१

[ य ]

पादसूत्रपृष्ठ
यथाभिमतध्यानाद्वा१३९३०

( १५८ )

पाद सूत्र पृष्ठ

यमनियमासनप्राणायामप्रत्याहारधारणाध्यानसमाधयो-
ऽष्टावङ्गानि ... २ २९ ६५
योगश्चित्तवृत्तिनिरोधः ... १ २ १
योगाङ्गाननुष्ठानादशुद्धिक्षये ज्ञानदीप्तिरा विवेकख्यातेः २ २८ ६४

[ र ]

रूपलावण्यबलवज्रसंहननत्वानि कायसंपत् ... ३ ४६ ११६

[ व ]

वस्तुसाम्ये चित्तभेदात्तयोर्विभक्तः पन्थाः ... ४ १५ १३६
वितर्कबाधने प्रतिपक्षभावनम् ... २ ३३ ६८
वितर्कविचारानन्दास्मितानुगमात्संप्रज्ञातः ... १ १७ १३
वितर्का हिंसादयः कृतकारितानुमोदिता लोभक्रोध-
मोहपूर्वका मृदुमध्याधिमात्रा दुःखाज्ञानानन्तफला
इति प्रतिपक्षभावनम् ... २ ३४ ६९
विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूपप्रतिष्ठम् ... १ ८ ५
विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः ... १ १८ १४
विवेकख्यातिरविप्लवा हानोपायः ... २ २६ ६२
विशेषदर्शिन आत्मभावभावनाविनिवृत्तिः ... ४ २५ १४४
विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि गुणपर्वाणि ... २ १९ ५७
विशोका वा ज्योतिष्मती ... १ ३६ २८
विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थितिनिबन्धनी १ ३५ २८
वीतरागविषयं वा चित्तम् ... १ ३७ २८
वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाक्लिष्टाः ... १ ५ २
वृत्तिसारूप्यमितरत्र ... १ ४ २
व्याधिस्त्यानसंशयप्रमादालस्याविरतिभ्रान्तिदर्शनालब्ध-
भूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेऽन्तरायाः १ ३० २३

( १५९ )

पाद सूत्र पृष्ठ

व्युत्थाननिरोधसंस्कारयोरभिभवप्रादुर्भावौ निरोधक्षण-
चित्तान्वयो निरोधपरिणामः ... ३ ९ ८६

[ श ]
शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः ... १ ९ ७
शब्दार्थप्रत्ययानामितरेतराध्यासात्संकरस्तत्प्रविभाग-
संयमात्सर्वभूतरुतज्ञानम् ... ३ १७ ९६
शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती धर्मी ... ३ १४ ९३
शौचसंतोषतपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि नियमाः २ ३२ ६७
शौचात्स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गः ... २ ४० ७३
श्रद्धावीर्यस्मृतिसमाधिप्रज्ञापूर्वक इतरेषाम् ... १ २० १६
श्रुतानुमानप्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात् ... १ ४९ ३८
श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धसंयमाद्दिव्यं श्रोत्रम् ... ३ ४१ १११

[ स ]
सति मूले तद्विपाको जात्यायुर्भोगाः ... २ १३ ५०
स तु दीर्घकालनैरन्तर्यसत्काराऽऽसेवितो दृढभूमिः १ १४ ११
सत्यप्रतिष्ठायां क्रियाफलाश्रयत्वम् ... २ ३६ ७१
सत्त्वपुरुषयोरत्यन्तासंकीर्णयोः प्रत्ययाविशेषो भोगः
परार्थात्स्वार्थसंयमात्पुरुषज्ञानम् ... ३ ३५ १०५
सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यम् ... ३ ५५ १२४
सत्त्वपुरुषान्यताख्यातिमात्रस्य सर्वभावाधिष्ठातृत्वं
सर्वज्ञातृत्वं च ... ३ ४९ ११९
सत्त्वशुद्धिसौमनस्यैकाग्र्येन्द्रियजयात्मदर्शनयोग्यत्वानि च २ ४१ ७३
सदा ज्ञाताश्चित्तवृत्तयस्तत्प्रभोः पुरुषस्यापरिणामित्वात् ४ १८ १३८
समाधिभावनार्थः क्लेशतनूकरणार्थश्च ... २ २ ४१
समाधिसिद्धिरीश्वरप्रणिधानात् ... २ ४५ ७५
समानजयाज्ज्वलनम् ... ३ ४० ११०

( १६० )

पादसूत्रपृष्ठ
संतोषादनुत्तमसुखलाभः ...२४२
संस्कारसाक्षात्करणात्पूर्वजातिज्ञानम् ...३१८
सर्वार्थतैकाग्रतयोः क्षयोदयौ चित्तस्य समाधिपरिणामः३११
सुखानुशयी रागः ...२७
सूक्ष्मविषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम् ...१४५
सोपक्रमं निरुपक्रमं च कर्म तत्संयमादपरान्तज्ञान- <br> मरिष्टेभ्यो वा ...३२२
स्थान्युपनिमन्त्रणे सङ्गस्मयाकरणं पुनरनिष्टप्रसङ्गात्३५१
स्थिरसुखमासनम् ...२४६
स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थवत्त्वसंयमाद्भूतजयः३४४
स्मृतिपरिशुद्धौ स्वरूपशून्येवार्थमात्रनिर्भासा निर्वितर्का१४३
स्वप्ननिद्राज्ञानालम्बनं वा ...१३८
स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः२९
स्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्वरूपानुकार इवेन्द्रियाणां प्रत्याहारः२५४
स्वस्वामिशक्त्योः स्वरूपोपलब्धिहेतुः संयोगः२२३
स्वाध्यायादिष्टदेवतासंप्रयोगः ...२४४

[ ह ]

हानमेषां क्लेशवदुक्तम् ... | ४ | २८ | १४६
हृदये चित्तसंवित् ... | ३ | ३४ | १०५
हेतुफलाश्रयालम्बनैः संगृहीतत्वादेषामभावे तदभावः | ४ | ११ | १३३
हेयं दुःखमनागतम् ... | २ | १६ | ५५


समाप्त

श्रीहरिः

गीताप्रेस, गोरखपुरकी पुस्तक-सूची

<u>श्रीमद्भगवद्गीता</u><u>तत्त्व-चिन्तामणि (बड़ा)</u>
गीता-तत्त्वविवेचनी सजिल्द ४)भाग १ अजिल्द ॥=)
गीता मझोली ॥=) सजिल्द १),, २—III=) सजिल्द १।)
गीता मोटे अक्षरवाली अर्थ-सहित ॥) सजिल्द III=),, ३—॥≡) सजिल्द १-)
गीता केवल भाषा ।),, ६—१) सजिल्द १।=)
गीता छोटी भाषाटीका =)॥ सजिल्द I)॥<u>तत्त्व-चिन्तामणि (गुटका)</u>
गीता मूल विष्णुसहस्रनाम-सहित -)॥भाग १ ।-)
गीता मूल महीन अक्षर )॥,, ५ ।=)
गीताडायरी सन् १९५१ साधारण जिल्द ॥=)ढाई हजार अनमोल बोल (संत-वाणी) ॥=) स० III=)
प्रश्नोपनिषद् ।≡)कवितावली ॥-)
ऐतरेयोपनिषद् ।=)दोहावली ॥)
श्रीमद्भागवत महापुराणसुखी जीवन ॥)
मूल (गुटका) सजिल्द ३)नैवेद्य ॥)
<u>श्रीरामचरितमानस</u>उपनिषदोंके १४ रत्न ।=)
मझोली भाषाटीका सजि० ३॥)लोक-परलोकका सुधार भाग १ ।=)
मझोली मूल सजिल्द २)लोक-परलोकका सुधार भाग २ ।=)
मानस-शंका-समाधान ॥)रामायण प्रथमा परीक्षा ।=)
विनय-पत्रिका १) सजि० १।=)भक्त नरसिंह मेहता ।=)
गीतावली सटीक १) सजि० १।=)प्रेम-दर्शन ।-)
<u>भक्त-चरित-माला</u>
भक्त बालक ।-)
भक्त नारी ।-)
[ २ ]

| | | | |
| :--- | :--- | :--- | :--- |
| भक्त-पञ्चरत्न | ।-) | नवधा भक्ति | =) |
| आदर्श भक्त | ।-) | बाल-शिक्षा | =) |
| भक्त-चन्द्रिका | ।-) | रामायण-शिशु-परीक्षा पाठ्य- | |
| भक्त-सप्तरत्न | ।-) | पुस्तक | =) |
| भक्त-कुसुम | ।-) | **भजन-संग्रह** | |
| प्रेमी भक्त | ।-) | प्रथम भाग | =) |
| प्राचीन भक्त | ॥) | द्वितीय भाग | =) |
| भक्त-सौरभ | ।-) | तृतीय भाग | =) |
| भक्त-सरोज | ।=) | चतुर्थ भाग | =) |
| भक्त-सुमन | ।=) | पञ्चम भाग | =) |
| **आदर्श चरित-माला** | | गीताके पदोंकी वर्णानुक्रमसूची | =) |
| भक्तराज हनुमान् | ।-) | स्त्रीधर्म-प्रश्नोत्तरी | -)॥ |
| सत्यप्रेमी हरिश्चन्द्र | ।-) | नारीधर्म | -)॥ |
| प्रेमी भक्त उद्धव | ≡) | गोपी-प्रेम | -)॥ |
| महात्मा विदुर | =)॥ | मनुस्मृति दूसरा अध्याय | -)॥ |
| भक्तराज ध्रुव | ≡) | ध्यानावस्थामें प्रभुसे वार्तालाप | -)॥ |
| विवेक-चूडामणि | ।-) | श्रीविष्णुसहस्रनाम सटीक | -)॥ |
| परमार्थ-पत्रावली भाग १ | ।) | हनुमानबाहुक | -)॥ |
| ” २ | ।) | श्रीसीताके चरित्रसे आदर्श | |
| ” ३ | ॥) | शिक्षा | -)। |
| कल्याण-कुञ्ज | ।) | मनको वशमें करनेके उपाय | -)। |
| महाभारतके आदर्श पात्र | ।) | ईश्वर | -)। |
| आदर्श भ्रातृ-प्रेम | ≡) | मूल रामायण | -)। |
| मानव-धर्म | ≡) | रामायण-मध्यमा-परीक्षा-पाठ्य- | |
| गीता-निबन्धावली | =)॥ | पुस्तक | -)। |
| साधन-पथ | =)॥ | हरेरामभजन १४ माला | ।-) |
| मनन-माला | =)॥ | हरेरामभजन ६४ माला | १) |
| | | शारीरकमीमांसादर्शन | )॥ |
| | | बलिवैश्वदेवविधि | )॥ |

[ ३ ]

The Philosophy of Love 1-0-0The Divine Name and Its Practice 0-3-0
Gems of Truth (Second Series)The Immanence of God 0-2-0
(Bound) 0-12-0What is God? 0-2-0
The Bhagavadgita 0-4-0Wavelets of Bliss 0-2-0
Bound 0-6-0What is Dharma? 0-0-9
The Divine Message 0-0-9

नयी सूचना

छोटी-छोटी पुस्तकोंके बंद लिफाफोंमें पैकेट बनाये गये हैं। इन पैकेटोंपर पुस्तकोंके अलग-अलग नाम तथा मूल्य छाप दिया गया है। पैकेटोंमें हेर-फेर नहीं किया जाता है। किसी भी पुस्तककी अधिक संख्यामें अलग माँग दी जा सकती है।
पैकेटोंका विवरण इस प्रकार है—

पैकेट नं० १, पुस्तक-संख्या १३, मूल्य ॥।)

१—सामयिक चेतावनी —)९—श्रीमद्भगवद्गीताका तात्त्विक विवेचन —)
२—आनन्दकी लहरें —)१०—भगवत्तत्त्व —)
३—गोविन्द-दामोदर-स्तोत्र —)११—सन्ध्योपासनविधि अर्थ-सहित —)
४—श्रीप्रेमभक्तिप्रकाश —)१२—हरेरामभजन दो माला )॥
५—ब्रह्मचर्य —)१३—पातञ्जलयोगदर्शन मूल )।
६—सप्त महाव्रत —)-----------------------------
७—सच्चा सुख और उसकी प्राप्ति —)                                           ॥।)
८—भगवन्नाम —)

पैकेट नं० २, पुस्तक-सं० ५, मूल्य ।)

१—संत-महिमा )॥४—वैराग्य )॥
२—श्रीरामगीता )॥५—रामायण सुन्दरकाण्ड —)
३—विष्णुसहनाम मूल )॥-----------------------------
                                           ।)

[ ४ ]

पैकेट नं० ३, पुस्तक-संख्या १६, मूल्य ॥)

१—विनय-पत्रिकाके पंद्रह पद (सार्थ) )॥१०—भगवत्प्राप्तिके विविध उपाय )॥
२—सीतारामभजन )॥११—व्यापारसुधारकी आवश्यकता और व्यापारसे मुक्ति )॥
३—भगवान् क्या हैं ? )॥१२—स्त्रियोंके कल्याणके कुछ घरेलू प्रयोग )॥
४—भगवान्‌की दया )॥१३—परलोक और पुनर्जन्म )॥
५—गीतोक्त सांख्ययोग और निष्कामकर्मयोग )॥१४—ज्ञानयोगके अनुसार विविध साधन )॥
६—सेवाके मन्त्र )॥१५—अवतारका सिद्धान्त )॥
७—प्रश्नोत्तरी )॥१६—गीताके श्लोकोंकी वर्णानुक्रम-सूची )॥
८—सन्ध्या विधिसहित )॥
९—सत्यकी शरणसे मुक्ति )॥<u>                                                                                  </u><br>                                                                                   ॥)

पैकेट नं० ४, पुस्तक-सं० १८, मूल्य ।)

१—धर्म क्या है ? )।१०—शोक-नाशके उपाय )।
२—श्रीहरिसंकीर्तन-धुन )।११—ईश्वर साक्षात्कारके लिये नाम-जप सर्वोपरि साधन है )।
३—दिव्य सन्देश )।१२—चेतावनी )।
४—नारद-भक्ति-सूत्र )।१३—त्यागसे भगवत्-प्राप्ति )।
५—महात्मा किसे कहते हैं ? )।१४—श्रीमद्भगवद्गीताका प्रभाव )।
६—ईश्वर दयालु और न्यायकारी है )।१५—लोभमें पाप आधा पैसा
७—प्रेमका सच्चा स्वरूप )।१६—सप्तश्लोकी गीता आधा पैसा
८—हमारा कर्तव्य )।१७-१८—गजल गीता २ प्रति )।
९—कल्याणप्राप्तिकी कई युक्तियाँ )।<u>                                                                                  </u><br>                                                                                   ।)

पता—गीताप्रेस, पो० गीताप्रेस (गोरखपुर)


नोट—कृपया पेशगीसहित आर्डर भेजें ।

६:

महा... प्रतिज्ञा उत्तर-पत्री
(गो-दर्शन)

... कठिन ... व ... इत्यादि ।
... विषय ... इत्यादि । यथा
१ २ ३ पृष्ठाः ५, ७, १२,
४, ५, ६, ७, ८ पृष्ठाः
... ९, १०, ११, १२ पृष्ठाः
... गानं स्व... मन्त्रहीनं कुर्यात् ।

...
...
...
...
...
...
...
...
... भोज


... - घनश्यामदास ..., गीता प्रेस, गोरखपुर ।