न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

इत्यनर्थान्तरम्, अनित्यत्वाद्भाव इति तु व्यवहारमात्रम्, सा चेयमनित्यता
शब्दावच्छिन्ना न शब्दाधिकरणा न खलु घटाभावो घटाश्रितो भवितुमर्हति
भावस्वभावा हि धर्मा धर्म्याश्रिता भवन्ति नाभावः अभावस्त्वाश्रितो ऽपि
न प्रतियोग्याश्रितो भवति किं त्वर्थान्तरवृत्तिर्भूप्रदेश इव घटाभाव इति नित्या-
नित्यत्वविरोधाच्च, नित्यत्वमनित्यत्वं चैकत्र धर्मिणि विरुध्यते तत्कथमभिधीयते
नित्यमनित्यत्वस्य भावाश्रितः शब्द इति ।
कार्यसमस्य लक्षणम्—
प्रयत्नकार्यानेकत्वात्कार्यसमः ॥ गौ. सू. अ. ५ आ. १ सू. ३८
प्रयत्नकार्यनानात्वोपन्यासेन प्रत्यवस्थानं कार्यसमः प्रतिषेधः, अनित्यः श-
ब्दः प्रयत्नानन्तरीयकत्वादित्युक्ते पर आह प्रयत्नस्य हि कार्यद्वैविध्यमुपलब्धं
किं चिदसदेव प्रयत्नेन निर्वर्त्यते यथा घटादि किं चित्सदेवावरणव्यपनयनादिना
प्रयत्नेनाभिव्यज्यते यथा मृदन्तरितमुदकादि, एवं प्रयत्ननानात्वादिह प्रयत्नेना-
विद्यमानः शब्दो निर्वर्त्येत घटवदुत विद्यमान एवाभिव्यज्येत मृदन्तरितसलि-
लादिवदिति संशयः, न चेयं संशयसमा जातिर्हेत्वर्थविकल्पनेनेह प्रत्यवस्थाना-
त्, तथा हि निरवयवत्वादाकाशसाधर्म्योपन्यासेन संशय अपादित इह तु
साधनवादयुक्तप्रयत्नानन्तरीयकत्वहेत्वर्थनिरूपणेनेति, उद्भावनप्रकारभेदश्च जा-
तीनां वैचित्र्यकारणमित्युक्तमेव ।
अत्रोदाहरणम्—
कार्यान्त्यत्वे प्रयत्नहेतुत्वमनुपलब्धिकारणानुपपत्तेः ॥
गौ. सू. अ. ५ आ. १ सू. ३९
यद्यपि प्रयत्नकार्यान्त्यत्वमुपलभ्यते तथा ऽपि प्रकृते शब्दे प्रयत्नस्याभि-
व्यक्तावहेतुत्वं न प्रयत्नतः शब्दमभिव्यनक्ति किं त्वभूतप्रादुर्भावमेव विधत्ते
कस्माद् अनुपलब्धिकारणानुपलब्धेः यत्र हि सतः पदार्थस्य प्रयत्नोऽभिव्य-
क्तिहेतुस्तत्र तस्य सतः सलिलादेरनुपलब्धिकारणमस्ति मृदादिव्यवधानं तद-
पोहमाचरता प्रयत्नेन तदभिव्यक्तिः सम्पद्यते शब्दस्य तु न किं चिदनुपलब्धि-
निबन्धनं व्यवधानादि संभवतीति वर्णितमतस्तस्यासत एवात्मलाभनिमित्तमु-
च्चारणादिप्रयत्नो न सतो व्यक्तिनिमित्तं तस्मादनित्यः शब्द इति स्थितम् ,
तदेवमनेन चतुर्विंशतिजात्युदाहरणप्रतिसमाधानोपदेशवर्त्मना शब्दानित्य-
त्वसाधने परकीयमुपालम्भजातमेवंप्रायमखिलमपाकृतमाम्रसेकपितृतर्पणन्यायेन
भवति भगवता सूत्रकृता, इदमपरमिदानीमुपदिश्यते चतुर्विंशतावपि जातिषु
जातिवादिना प्रयुक्तासु मूलसाधनावादी विस्पष्टानुमानोक्तपरीक्षणपुरःसरं
सम्यगेवोत्तरं यथोपदिष्टमभिदधीत न तु जातिप्रयोगानुकारि दुरुत्तरालापन्चा-