न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

१८२ न्यायमञ्जर्याम्
अस्योत्तरम्—
न हेतुतः साध्यसिद्धेस्त्रैकाल्यासिद्धिः ॥
गौ. अ. ५ आ. १ सू. १९ ।
न त्रैकाल्यासिद्धिः, कस्मात् ? हेतुतः साध्यसिद्धेः उत्पत्तौ तावदयमपर्यनु-
योगः पूर्वसिद्धेन हेतुना तन्त्वादिना पश्चाद्भाविनो ऽसत एव कार्यस्य पटादेः
सिद्धिरित्युक्तत्वात् , ‘बुद्धिसिद्धं तु तदसदि’ति ज्ञापावपि परिहृत एष दोषः उप-
लब्धिहेतोरुपलब्धिविषयस्य पूर्वापरसहभावनियमाद्यथादर्शनं व्यवस्थेति प्रमा-
णपरीक्षायामभिधानात् दृश्यते च निर्वर्तनहेतुना निर्वर्त्तनीयस्य निर्वृत्तिरुपलब्धि-
हेतुना चोपलभ्यस्योपलम्भ इति प्रमाणसिद्धे वस्तुनि को ऽयमाक्षेपः ।
प्रतिषेधे च तुल्यो ऽयमनुयोग इत्याह—
प्रतिषेधानुपपत्तेश्च प्रतिषेद्धव्याप्रतिषेधः ॥
आ. गौ. ५ आ. १ सू. २० ।
प्रतिषेधो ऽपि प्रतिषेध्यात्पूर्वं पश्चात्सह वा भवेदिति विकल्प्यमाने न प्र-
तिषेध्यं प्रतिषेद्धुमुत्सह्त इति ।
अर्थापत्तिसमस्य लक्षणम्—
अर्थापत्तितः प्रतिपक्षसिद्धेरर्थापत्तिसमः ॥ अ. ५ आ. १ सू. २१
अर्थादापद्यते प्रतिपक्षसिद्धिरित्येवं क्रियमाणः प्रतिषेधो ऽर्थापत्तिसमो भ-
वति, पूर्वस्मिन्नेव प्रयोगे यदि घटसाधर्म्यात्प्रयत्नानन्तरीयकत्पादनित्यः शब्दः
अर्थादापद्यते आकाशसाधर्म्यान्नित्य इति, अस्ति चास्य नित्येन साधर्म्यमाका-
शादिना द्रव्येण निरवयवत्वमिति, उद्भावनप्रकारभेदाच्च जातिभेद इत्युक्तम् ।
अस्योत्तरम्—
अनुक्तस्यार्थादापत्तेः पक्षहानेरुपपत्तिः ॥ अ. ५ आ. १ सू. २२ ।
अनुपपादितसाधनमनुक्तमर्थादापद्यत इति वदतः पक्षहानिरप्युपपद्यते मा-
मकानित्यपक्षसिद्धौ हि सत्यामर्थादापद्यते तावकस्य नित्यपक्षस्य हानिरिति ।
दोषान्तरमाह—
अनैकान्तिकत्वाच्चार्थापत्तेः ॥ अ. ५ आ. १ सू. २३ ।
उभयपक्षसमर्थेयमर्थापत्तिः विपर्ययेणापि प्रयोक्तुं शक्यत्वात् , नित्यः श-
ब्दो निरवयवत्वादित्येवमप्युक्ते शक्यं वक्तुं यदि नित्याकाशसाधर्म्यान्निरवयव-
त्वान्नित्यः शब्दः अर्थादापद्यते यदनित्यघटादिसाधर्म्यात्प्रयत्नानन्तरीयकत्वाद्-
नित्य इति—न चैवमपि काचिदर्थसिद्धिः न खलु वै घनस्य ग्राव्णः पतनमि-
त्युक्ते ऽर्थादापद्यते द्रवस्य वारिणः पतनाभाव इति ।