न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

[Header] हेत्वाभासप्रकरणम् । १४५

कालान्तरे सपक्षविपक्षान्यतरवर्गानुप्रवेशिना भवितव्यमेव, विमत्यवस्था यां तु
पृथगेव ताभ्यामसाविति न तत्र वर्त्तमानो हेतुरनैकान्तिकीभवति, एतेनेश्वरा-
द्यनुमानानामप्यनैकान्तिकत्वमपाकृतं वेदितव्यम् , तस्मान्नानेकान्तिकत्वेनाग-
मकं मूर्त्तत्वमपि त्वन्यथासिद्धत्वेनैवेति ।
“नन्वेवमपि परमाणुप्रसाधनानुमानमहिमहत्तशक्तितया मूर्त्तत्वमनित्यत्व-
सिद्धावक्षमं जातमिति ततश्च कालात्ययापदिष्टत्वान्नान्यथासिद्धत्वमधिगच्छेत्”
नैतदेवम् कालात्ययापदिष्टो हि प्रत्यक्षागमापहृतविषय उच्यते अनुष्णः
कृष्णवर्त्मा मदिरा द्विजैः पातव्येत्यादौ दर्शितो यत्पुनरनुमानं प्रत्यक्षागमविरुद्धं
न्यायाभासः स इति, न च परमाणुषु परमाणुतयैव सततपरोक्षेषु प्रत्यक्षम्-
नित्यत्वविपर्ययग्राहि प्रवर्त्तितुं शक्तमागमस्तु नास्त्येवेति कुतः कालात्यया-
पदिष्टता ।
“ननु किमिदमवनिपतिवचनमुत वैदिकी चोदना यत्प्रत्यक्षागमयोरेव बा-
धकत्वमनुमानं प्रति नानुमानान्तरस्येति, परमाणुप्रसाधनानुमानं हि दृढमदृ-
ढस्य तदनित्यतानुमानस्य मूर्त्तत्वादेर्यदि बाधकं स्यात्को दोषः स्यादिति—
अथ मन्यसे—नियम एवैष प्रत्यक्षानुमानयोर्विरोधे प्रत्यक्षमेव बलीय इति
तदेवानुमानस्य बाधकमुचितं नानुमानान्तरमिति—
• तदसत् अलातचक्रादौ प्रत्यक्षमप्यनुमानेनानन्यथासिद्धेन बाध्यत एव ।
ननु भ्रमणविरतौ परिमितपरिमाणोल्मुकग्राहि प्रत्यक्षमेव तत्र प्रत्यक्षस्य
बाधकं नानुमानमिति,
मैवम् अनवरतपरिभ्रमणसमुद्भूतचक्रावभाससमय एवानुमानेन तद्भ्रा-
न्ततानिश्चयात् ,
पूर्वप्रवृत्तमचक्राकारतदलातपरिच्छेदि प्रत्यक्षं बाधकमिति चेन्न,
पूर्वप्रवृत्तत्वेनैवातिक्रान्तत्वात् , तस्मादनुमानमेव चक्रज्ञानबाधकम् एवं चा-
नन्यथासिद्धमनुमानमपि प्रत्यक्षस्य बाधकं भवति, यथानन्यथासिद्धतया मूल-
स्तम्भभूतमखिलानुमानप्रतिष्ठायतनं प्रत्यक्षमपि बाधते तदनुमानस्य तपस्विनः
कथं न बाधकम् , अतश्च प्रत्यक्षागमग्रहणस्योपलक्षणार्थत्वादनुमानं बाधित-
मपि कालात्ययापदिष्टमेवेति”
तदेतदसमीचीनम् अनुमानादेर्बाध्यबाधकभावानुपपत्तेः, सर्वत्र खलु
प्रमाणाभासरूपं बाध्यते न तु प्रमाणं नाम शक्यते बाधितुमलातचक्रा-
दावपि प्रत्यक्षाभासस्य बाधकमनुमानं न प्रत्यक्षस्य एवमत्राप्यनुमानाभासस्य
बाध्यता नानुमानस्य , तदिदानीमनुमानाभासत्वमस्य किंकृतमिति चिन्त्य-
ताम् , “स्वलक्षणवैधुर्यादिति चेत्” किमनुमानान्तरेण बाधकेन, तद्बाध्यतया
तु तदाभासत्वकथनमितरस्यापि तादृशमेव, “परमाणुषु प्रसाधनानुमानमनन्य-