न्यायमञ्जरी: प्रथम भाग (आचार्य जयन्त भट्ट - पं. सूर्यनारायण शुक्ल सम्पादित, काशी संस्कृत ग्रन्थमाला)

११८ न्यायमञ्जर्याम्
संशयलक्षणम्
संशयादेः पदार्थगणस्य प्रमाणप्रमेयपदसंगृहीतस्यापि न्यायप्रवृत्तिप्रयोज-
नतया पृथग्व्युत्पादनीयत्वस्य प्रागेव समर्थितत्वात्प्रथमसूत्रे च प्रमेयानन्तरं
संशयादेशादुद्देशानुक्रमेण तस्य लक्षणं प्रतिपादयितुमाह—
समानानेकधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातश्च
विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः ॥ ( गौ० अ० १ आ १ सू० २३ )
ननु संशयस्य समानधर्मोपपत्त्यादिकारणभेदेन पञ्चविधत्वात्सामान्यलक्षणं
विभागो विशेषलक्षणानि च वक्तव्यानि, तत्र सामान्यलक्षणे विभागे च सूत्र-
द्वयं विशेषलक्षणार्थं च पञ्चानां तत्प्रभेदानां सूत्रपञ्चकमित्येवं सप्त सूत्राणि
प्रणेतुं युक्तानि एकं चेदं सूत्रं श्रूयते तत्कथमेतद्भवष्यति ?
उच्यते, सत्यमाह भवान् किन्त्वेकमेवेदं सूत्रमावृत्तिन्यायमाश्रित्य सप्तधा
कल्पयिष्यते ।
आचार्यव्याख्यानम् ।
तत्राचार्यास्तावदेवमाचक्षते समानधर्मोपपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थातो
विशेषापेक्षो विमर्शः संशयः इतीयत्सूत्रं सामान्यलक्षणप्रतिपादकम् , समानाने-
कधर्मोपपत्तेर्विप्रतिपत्तेरुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थाता विशेषापेक्षो विमर्शः संशय
इत्यस्य विशेषलक्षणप्रतिपादकमिति,
नन्वेतदेव सूत्रं सामान्यलक्षणार्थमियदेव चेदमन्यूनानतिरिक्तं विशेषलक्षणा-
र्थमिति कथमेतत् ? उच्यते विशेषस्मरणकारणभूतसाधारणधर्मग्रहणाद्विशेषाप्र-
हणाद्विशेषस्मृतेश्च संशयो भवतीति प्रत्यात्मवेदनीयं तावदेतत् , तत्र विशेषापेक्ष
इत्यनेन पदेन विशेषस्मरणमुपदिष्टमुपलब्ध्यनुपलब्ध्यव्यवस्थापदेन च विशेषा-
ग्रहणमितीयता च द्वयोरपि समानविशेषसामान्यलक्षणयोः ( संग्रहः ? )
समानशब्दस्त्वाक्षिप्तसामान्यवचनः सस्सामान्यवचनमाह अनुगतसामान्यव-
चनस्तु विशेषलक्षणमिति,
कथं पुनरयमेवाक्षिप्तसामान्यवचनः कथं वाऽनुगतसामान्यवचन इति ?
उच्यते संशयोत्पत्त्यैव समानधर्ममात्रमाक्षिप्यते यद्गृह्यमाणं विशेषस्म-
रणबीजसंस्कारोद्बोधनिमित्ततां प्रतिपद्यते तद्व्यतिरेकेण संशयानुत्पादात् ।
तथा हि-विरुद्धविशेषावमर्शस्वभावस्तावत्संशयः, न च विरुद्धविशेषाणां पुरो-
ऽवस्थिते धर्मिणि सन्निहितानामवमर्शं विरुद्धतयैवैकत्र सन्निधा-
नाभावादतः स्मृत्युपारूढानामवमर्शं स्मृतिश्च नाकस्मादुद्भवतीति यत्स-
हचरितानां तेषां विशेषाणां पूर्वं पर्यायेण ग्रहणं वृत्तं तद्दर्शनसंस्कारप्रबो-
धद्वारेण स्मरणकारणमवश्यमेवाश्रयणीयम्, तच्चानुगतं वा भवतु व्यावृत्तं वि-