नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

प्रथम उच्छ्वासः । २९
पीनं पश्चिमपार्श्वयोः पृथुतरं पृष्ठे प्रधानं जवे
राजा वाजिनमारुरोह सकलैर्युकं प्रशस्तैर्गुणैः ॥ ४७ ॥
आरुह्य च क्रमेण कार्दमिककर्पटावनद्धमूर्धजैर्दण्डखण्डपाणिभिः
क्रूरकर्मोचिताकारैर्वागुरावाहिभिरनन्तैः कृतान्तदूतैरिव पाशहस्तैः पां-
षर्द्धिकैरनुगम्यमानः, दूरादुन्नमितकंधरैस्तंस्तोध्वंकर्णसंपुटैरकाण्डोड्डीन-
प्राणैरिव वनप्राणिभिराकर्ण्यमानहर्षितहयहेषारवः, पवनकंपिततरु-
शाखाग्रपल्लवव्याजेन दूरादेवोत्क्षिप्तहस्ताभिरुड्डीयमानशकुनिकुलकोला-
हलच्छलेन भयान्निवार्यमाण इव वनदेवताभिः, अभिमुखागतैरनिमिष-
चक्षुरुषप्रकरमकरन्दबिन्दुवर्षवाहिभिर्वनविनाशशङ्कितैरर्घ्यमिवोपपा-
दयद्भिरुपरुध्यमान इव वनमारुतैः, अनिद्रसान्द्रकुसुमकेसराङ्कुरजाल-
जटिलाभिर्भयादुद्गतर रोमाञ्चप्रपञ्चाभिरिवोद्धान्तभृङ्गरवगद्गदरुदितेन
निषिध्यमान इव वनवीरुद्भिः, उद्भिन्नभास्वदंमन्दकन्दलावलोकनेनान-
न्च्यमानः श्वानुपगतोऽप्यश्वानुगतः सगजमप्यगजं तद्वनमाससाद ॥ क ॥
ततश्च केचिदुद्यतपरश्वधा गणपतयः, केऽपि दृष्टसिंहिकासुतविक्र-
माः शशधराः, केऽपि पाशपाणयो जम्बुकदिक्पालाः, केऽपि हरिमा-
र्गानुसारिणो बलभद्राः, केऽपि चक्रपाणयो मधुसूदनाः, केऽपि शिवौ-
गमावर्तिनो रौद्राः, केऽप्याहिताग्नयो विप्रलोकाः, केऽपि खण्डिताङ्ग-
आरुह्य चेति ॥ कर्दमेन नीलीलोहमलादिना रक्तं कार्दमिकम् । श्वभिरश्वै-
श्चानुगतो राजा । गजोपेतम् । अगः पर्वतस्तत्समीपोद्देशोऽप्यगस्तत्र जातगमजं
तद्वनमाप ॥ क ॥
ततश्चेति ॥ उद्यन्तः पलायमानाः परे उत्कृष्टाः श्वानस्तान्दधति । तथा
गणस्य सेनायाः पतयः हेरम्बाश्च उद्गृह्यमाणपरशवः । सिंहिकासुतः केसरिकिशोरो
राहुश्च । शशं धरतीति शशधरः पत्तिश्चन्द्रश्च । पाशः पाणौ यस्य स पाशपाणि-
र्वरुणश्च । जम्बुकः शृगालो वरुणश्च । यद्विश्वप्रकाशः—'जम्बुकः फेरवे नीचे
प्रतीचीदिक्पतावपि' । हरिं सिंहं मार्गं मृगसमूहं चानुसरन्ति । बलेन भद्रा
शक्ताः । पक्षे हरेर्विष्णोर्मार्गोऽध्वा बलभद्रो बलदेवः । चक्रं पाणौ यस्य स चक्र-
पाणिविष्णुश्च । मधु क्षौद्रं दैत्यश्च । सूदनं क्षरणं मारणं च । शिवा शृगाली तस्या गमो
गतिः पक्षे शिवस्यागमाः शास्त्राणि । रौद्रा भीषणाः शैवाश्च । गृहीतहविर्भुजो
१ 'हयानां गुणैः'. २ 'पापर्द्धिकपुरुषैः'. ३ 'स्तब्धोर्ध्वकर्ण'. ४ 'प्रकम्पित'. ५ 'व्याजेन'.
६ 'तरुणतरु'. ७ 'उद्भूत'. ८ 'भृङ्गाङ्कनारव'. ९ 'अनन्त'. १० 'केचिदुद्यतपरश्व';
'प्रतिषिद्धद्यत्यरश्वधा'. ११ 'शिवरामानुसारिणो'.