नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

१७८ नलचम्पूः ।
पुष्कराक्षोऽपि पुरःसृत्य तं किंनरमभाषत ॥ क ॥
'सुन्दरक, कान्तामुखावलोकनासक्तः समीपमागतानप्यस्मान्न प-
श्यसि ॥ ख ॥
तदितो दत्तदृष्टिर्भव ॥ ग ॥
स एष निषेधेश्वरः कुसुमचापचक्रं विना
प्रसादितमहेश्वरः स्मर इवागतो मूर्तिमान् ।
विलोकय विलोचनामृतसमुद्रमेनं नृपं
विधेहि नयनोत्सवं कुरु कृतार्थतामात्मनः ॥ ३६ ॥
त्वमपि विहंगवागुरे, परमरहस्यसखी देव्याः सा हि त्वच्चक्षुषा प-
श्यति, त्वत्कर्णाभ्यामाकर्णयति, त्वन्मनसा मनुते ॥ घ ॥
तदिह दमयन्तीमनोरथपान्थपिपासाच्छिदि लावण्यपुण्यह्रदेऽस्मि-
न्राजनि निर्वापय चक्षुः' इति किंनरमिथुनमभिमुखीकृत्य नरपतिम-
वादीत् ॥ ङ ॥
'देव, तदेतत्किंनरमिथुनम्, इदं हि द्वितीयमिव हृदयं देव्याः, प्रियं
प्राणेभ्योऽपि प्रेम्णा प्राभृतमेतत्प्रहितं तुहिनाचलचक्रवर्तिना देवस्य,
देवेन देव्यै दत्तम् । तया च दमयन्त्याः समर्पितं परं पात्रं मन्त्रगी-
तेः ॥ च ॥
तथाहि । जातख्याति जातिषु, गीतयशो गीतकेषु, वर्धितमानं व-
र्धमानेषु, सारमासारितकेषु, निपुणं पाणिकासु, धाम साम्नाम्, आचा-
र्यकमृचाम्, आलयः कलादिभेदानाम्, रसगीतायामपि सुस्वरं स्वरा-
स एषेति ॥ एष निषेधेश्वरो नलः कुसुमचापचक्रं विनाभूतो मूर्तिमान् प्रसा-
दितमहेश्वरः स्मरः । एतावता पूर्वस्मराद्व्यतिरेकोक्तिः । यतः पूर्वः कुसुमचापचक्रं
धत्ते । नच मूर्तिमान् दग्धाङ्गत्वात् । तथा प्रकोपितमहेश्वरः । यदा तु प्रसाधि-
तेति पाठः, तदा प्रसाधिता अलंकृता महान्त ईश्वरा बाणादिना येन तादृग् निष्-
धेश्वरः । स्मरस्तु साधयितुं वशीकर्तुं प्रारब्धो महेश्वरः शिवो येन । कुसुमान्येव
चापचक्रं धनुर्मण्डलम् ॥ ३६ ॥
देवेति ॥ तुहिनाचलस्य हिमाचलस्य चक्रवर्तिना नृपेण प्राभृतं प्रहितमेतत् ।
भीमायेति शेषः । मन्त्रा गीयन्तेऽस्यामिति मन्त्रगीतिः ॥ च ॥
जातेति ॥ जातयो नन्दयन्तीप्रभृतयः । वर्धमानान्यसारितानि पाणिकाः
सामानि ऋचः कलादिभेदा गीतविषया भरतशास्त्राद्गम्याः । मध्यमादयः सप्तस्व-
१ 'उपसृत्य'; 'पुरोऽपसृत्य'. २ 'तदेहि'. ३ 'तया च देव्या'. ४ 'सरसं गीत्यामपि'.