नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

पञ्चम उच्छ्वासः । १२७
वयमिह बहुशोकं दृष्टवन्तो वनान्ते
त्वदरियुवतिलोकं ग्रीष्ममासे सरश्च¹ ॥ ९ ॥
राजापि 'श्लेषोक्तिनिधे, तथा गृहीत्वास्मन्मनो गतवानसि, यथा
सुखसंवित्तिशून्याः संतापारम्भिणो रणरणकाङ्कुरप्ररोहकाः कँथमप्य-
स्माकमेतेऽतिक्रान्ता दिवसाः ॥ क ॥
तत्कथय। का नामाभिनन्दनीया सा दिक्, यस्यां विहारमकरोः ।
के ते सफलचक्षुषो जनाः, यैश्चिरमालोकितोऽसि । के लब्धसुभाषिता-
मृतसास्वादाः, यैः संभाषितोऽसि । के प्राप्तप्राणितव्यफलाः, यैः सह
गोष्ठीमनुष्ठितवानसि ॥ ख ॥
स्पृहणीयसंगम, गते त्वयि तर्कशास्त्रमिव प्रस्तुतपरमोहम्, व्याक-
रणमिव भूतनिष्ठमिदमस्माकमासीन्मनः ॥ ग ॥
तँद्देोहि' इत्यभिधाय स्वयं करकमलतलेनोत्क्षिप्य सस्नेहं प॑रामृ-
ष्टन् ॥ घ ॥
सोऽपि 'एष महान्प्रसादो यदेवमनुकम्पतेऽस्मान्देवः' इत्यभि-
धाय गमनादारभ्य दमयन्तीदर्शनालापव्यतिकरमशेषं हारलंतार्पणप-
र्यन्तमाचचक्षे ॥ ङ ॥
आख्याय च चरणेनैकेन ग्रीवाग्रादाकृष्य तां तथास्थितामेव मुक्ता-
वलीमिँदमवादीत् ॥ च ॥
तथा उद्गतोपरागस्य रागाभावस्योल्लासो यस्य । स चासौ संपत्तिद्युक्तश्च । अथवा
स्फुटा कुत्सितोदरभरणादिमात्रजा सुधस्य स स्फुटकमुत् । तथापगतो रागोल्लासो
यस्य । स्फुटकमुच्चासावपरागोह्लासश्च स्फुटकमुदपरागोह्लासः, स चासौ संपत्तिद्यु-
क्तश्च । बहुः शोको यस्य । ईदृशं त्वदहितस्त्रीजनमपश्याम । ग्रीष्मे सर इव ।
तदपि कीदृक् । समं हरितं तीरं यस्य तत्समहरितीरं, न समहरितीरमसमह-
रितीरं, विषमं शुष्कं च तीरं यस्येत्यर्थः । तथा विस्रं आमगन्धिको जम्बालः
कर्दम एव शेषो यत्र । तथा विकसित कुमुदरेणूल्लाससमृद्धिरहितम् । नास्ति कं
जलं यत्रेत्यकम् । बहुश इति क्रियाविशेषणम् ॥ ९ ॥
स्पृहेति ॥ प्रकृतोत्कृष्टमोहं मनः, शास्त्रं तु प्रस्तुततः परम ऊहो वितर्को यत्र ।
भूता संजाता निष्ठा क्लेशो यत्र मनसि, व्याकरणे तु भूतेऽतीतकाले निष्ठासंज्ञः
प्रत्ययो यत्र ॥ ग ॥
१ 'संपत्ति'. २ 'कथमप्येते'. ३ 'समम्'. ४ 'प्रमृत'. ५ 'तदेहि'. ६ 'परामृशत'.
७ 'एवम्'.
CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA