नलचम्पू / दमयन्ती-कथा (त्रिविक्रम भट्ट - विषमपदप्रकाश व्याख्या सहित सम्पूर्ण ७ उच्छ्वास)

१२२ नलचम्पूः ।
'महानुभाव, यथेयमनुरागकन्दलैर्रालापैस्त्वयोक्ता, तथा सोऽपि
स्पृहणीयोक्तिभिरभिधातव्यः । यतो नैहैकहस्ततलेन तालिका वाद्यते,
नचैकं तप्तमतप्तेनापरेण लोहं लोहेन संधीयते, नाप्येकं रक्तमरक्तेना-
न्येन वस्त्रमपि वाससा संयोजितं शोभां लभते । केवलं विर्युगलमेव
भवति' इति ॥ क ॥
एवंवादिनीं दमयन्ती परिहासशीलामलपत् ॥ ख ॥
'सखि, किमस्य निष्कारणवत्सलस्यैवमभ्यर्थ्यते ॥ ग ॥
यंस्यास्मासु निरपेक्षः पक्षपातः, स्वभावजं सौर्जन्यम्, अकृत्रिमः
स्नेहभावः, अनुपचरितमुपकारित्वम्, अपरिचया प्रीतिः, अनभ्यासं
सौहार्दम्, अदृष्टपूर्वा मैत्री ॥ घ ॥
तदेवंविधो निर्निमित्तबन्धुः किमभ्यर्थ्यते । केन याच्यन्ते चन्द्रच-
न्दनसज्जनाः परोपकाराय । किंतु कतिपयमुहूर्तमैत्रीर्रञ्जितास्मन्म-
नसो दुस्त्यजस्याकाण्ड एवास्य गन्तुमुत्सहमानस्य किं ब्रूमः । मा गा
इत्येशकुनम्, गच्छेति निष्ठुरता, यदिष्टं तद्विधीयतामित्यौदासीन्यम्,
आदर्शनारप्रियोऽसीति क्रियाशून्यालापः, कस्त्वमेवंविधो दिव्यवाक्प-
क्षिरत्नमित्यप्रस्तुतप्रश्नः, केनार्थीत्यप्रक्रान्तम्, किं ते प्रियमोराचरामीत्यु-
पचारवचनम्, कृतोपकारोऽसीति प्रत्यक्षस्तुतिः ॥ ङ ॥
तन्न जानीमः कल्याणबन्धो, किमुच्यसे । वरमदर्शनमेव र्भवादृ-
शाम्, नतु लूयमानाङ्गावयवदुःसहो दर्शनव्याघातः । वरमनास्वादित-
मेवामृतम्, नतु सकृत्पीत्वा पुनरैलाभदुःखम् ॥ च ॥
अैतः प्रार्थ्यसे भूयो दर्शनार्थम्, इैयं भविष्यति भवत्प्रियस्य कस्या-
प्युपायनमात्रमस्मदनुस्मरणनाटकसूत्रधारी हारलता' इत्यभिधाय नल-
सुररीकृत्य 'महानुभाव, द्वाभ्यां श्रुतोऽसि पान्थार्दॆस्माद्राजहंसाच्च,
द्वाभ्यामुह्यसे वाचा हृदयेन च, द्विकालं स्मर्यसे दिवा नक्तं च, द्वयी
गतिरस्माकमिदानीं त्वं वा मृत्युर्वा' इति द्विसंख्यैसंदेशौर्थमिव द्विगु-
यस्येति ॥ पक्षो मित्राद्यवष्टम्भः पक्षती च । अभ्यासः सामीप्यम् ॥ घ ॥
१ 'नह्येकहस्तेन'. २ 'अपरेण'. ३ 'विफलमेतद्भवति'. ४ 'लीलाम्'. ५ 'यदस्य'.
६ 'सौन्दर्यम्'. ७ 'अनायासम्'. ८ 'परोपकारकरणाय'. ९ 'मैत्रीरस'. १० 'अशकुनः'.
११ 'अप्रस्तुतम्'; 'अप्रस्तुतः'. १२ 'आचरामः'. १३ 'उपचारः'. १४ 'भवादृशानाम्'.
१५ 'अलाभस्तद्दुःखमेव'. १६ 'एष प्रार्थ्यसे'. १७ 'इयं च'. १८ 'द्विधा'.
१९ 'अस्माच्च राजहंसात्'. २० 'द्विःकालम्'. २१ 'त्वं मृत्युश्चेति'. २२ 'संख्या'.
२३ 'संदेशानार्थम्'.
CC-0. Prof. Satya Vrat Shastri Collection, New Delhi. Digitized by S3 Foundation USA