नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः १ जीवातु-मद्यन्तिकासहितम् ५९
वासिनीत्यर्थः । [ यत्प्रभवा ] यस्तडागः प्रभवः कारणं यस्याः सा, तज्जन्या ।
सरोजिनी = पद्मिनी अप्सरायिता = अप्सर इवाचरिता । उपमानात् 'कर्त्तुः
क्यङ् सलोपश्च'इति कर्त्तरि कः । ओजसोऽप्सरसोरित्यप्सरसः सकारलोपः, श्लिष्ट-
विशेषणेयमुपमा ॥११५॥
आदित्य ( सूर्य, अदितिपुत्र इन्द्र ) को पाकर, खूब कण्टकों ( कमल नालगत
तीक्ष्णाग्र, पुलकावली ) से करम्बित ( सुशोभित, रोमाञ्चित ) हो, आमोद-भर
(परिमल सम्पत्, आनन्दसम्पत् ) को प्रकट करती हुई, दिवस ( दिन, स्वर्ग ) में
स्फुट श्रीगृह ( विकसित कमला-लक्ष्मी-निवास ) शरीरवाली हो, उस तालाब
(रूपी सागर) में उत्पन्न हुई कमलिनी-अप्सरा के समान मालूम हुई ॥११५॥
यदम्बुपूरप्रतिबिम्बितायतिर्मरुत्तरङ्गैस्तरळस्तटद्रुमः
निमज्य मैनाकमहीभृतः सतस्ततान पक्ष न् धुवतः सपक्षताम् ॥११६॥
यदि । [ यदम्बुपूर प्रतिबिम्बितायातः ] यस्य तडागस्याम्बुपूरे, प्रति-
बिम्बितायतिः प्रतिफलितायामः, मरुत्तरङ्गैः = वातवीजनैस्तरळः=चञ्चलः तटद्रुमः
निमज्य सतः = वर्त्तमानस्य, पक्षान् धुवतः = कम्पयतो मैनाकमहीभृतः=तदा-
ख्यस्य पर्वतस्य, सपक्षतां = साम्यं, पक्षवत्त्वाञ्च ततान इत्युपमा ॥११६॥
जिस ( तालाब रूपी सागर ) की जलराशि में प्रतिबिम्बित तीर पर का
लम्बा पेड़-पवन के झकोरों से चलायमान की गयी लहरों से चञ्चल हो-ऐसा
मालूम पड़ता था, मानों भीतर घुस कर, अपने पंखों को कँपाता हुआ मैनाक-
पर्वत हो ॥११६॥
पयोधिलक्ष्मीमुषि केलिपल्वले रिरंसु हंसोकलनादसादरम् ।
स तत्र चित्रं विचरन्तमन्तिके हिरण्मयं हंसमबोधि नैषधः ॥११७॥
पयोधीति । अथ स नैषधः = निषधानां राजा नलः । जनपदशब्दात् क्षत्रि-
यादञ्प्रत्यन् । पयोधिलक्ष्मीमुषि = तत्सदृश इत्यर्थः । तत्र केलिपल्वले = क्रीडा-
सरसि, [ रिरंसु-हंसी-कलनाद-सादरम् ] रिरंसूनां रन्तुमिच्छूनां, हंसीनां कल-
नादेषु मधुरस्वरेषु सादरं सस्पृहं तत्रान्तिके = तत्समीपे विचरन्तं चित्रम् =
अद्भुतं, हिरण्मयं = सुवर्णमयं । दाण्डिनायनादिना निपातनात् साधुः । हंसम्,
अबोधि = ददर्शेत्यर्थः । 'दीपजन'इत्यादिना कर्त्तरि चिण् ॥११७॥
निषधाधिपति नल ने-समुद्र की शोभा को मात करनेवाले, क्रीड़ा-सरोवर के-