नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

५० नैषधचरितम् । [ प्रथमः
किल = खलु। अत्र कोरकौतशितद्युतित्वाभ्यां मुनिनु मस्येन्दु कलाकलापवमनविशिष्ट-
राहुत्वोत्प्रेक्षा, सा चोक्तापह्नवोत्थापितेति सङ्करः ॥६६॥
नल ने उपवन में काले रंग की पत्ती वाले अगस्त्य वृक्ष को (कृष्णवर्ण दैत्य)
राहु समझा । जिसमें (सफेद रंग की अर्द्धचन्द्राकार ) कलियाँ खिली हुई थीं--
जो ऐसा प्रतीत होता था कि कृष्णपक्ष में छल से धीरे-धीरे निगले हुए विधु के
कलासमूह को मानों (राहु) उगल रहा है ॥६६॥
पुरो हठाक्षिप्ततुषारपाण्डरच्छदावृतेर्वीरुधि नद्धविभ्रमाः ।
मिलन्निमीलं विदधुर्विलोकिता नभस्वतस्तं कुसुमेषुकैलयः ॥९७॥
पुर इति । [पुरोहठाक्षिप्ततुषारपाण्डरच्छदावृतेः ] पुरोऽग्रे, हठात्
झटित्याक्षिप्ता आकृष्टा, तुषारेण हिमेन, पाण्डराणां छदानां पत्राणां, तुषारवत् पाण्ड-
रस्य च्छदस्याच्छादकस्य वस्त्रस्य च आवृत्तिरावरणं येन तस्य । नभस्वतः = वायोः,
वीरुधि = लतायां । [ नद्धविभ्रमाः ] नद्धाः अनुबद्धाः, विभ्रमा भ्रमणानि
विलासाश्च यासां ताः । [ कुसुमेषुकैलयः ] कुसुमेषु विषये केलयः क्रीडाः, कुसुमेषु-
केलयः कामक्रीडाश्च विलोकिताः सत्यस्तं = नृपं नलं [ मिलन्निमीलं ] मिल-
न्निमीलो मिलनं यस्य तं विदधुः = निमीलिताक्षं चक्रुरित्यर्थः । विरहिणामुद्दीपकदर्शनस्य
दुःसहदुःखहेतुत्वात् ; अन्यत्र 'नेक्षेताकं न नग्नां स्त्रीं न च संसक्तमैथुनाम्'इति
निषेधादिति भावः । अत्र प्रस्तुत नभस्वद्विशेषणसामर्थ्यादप्रस्तुतकामुकविरहप्रतीतेः
समासोक्तिरलङ्कारः ॥६७॥
पहले बर्फ के सफेद रंग के पत्ते रूप आवरण (साड़ी) को हठपूर्वक
(बलात् ) हटाकर नभस्वान् (वायु, नवयुवक ) ने लता ( लतारूपी कृशाङ्गी नव-
युवती) के भ्रमण ( विभ्रमविलास = हाव भाव नखरे ) पर अनुरक्त हो, कुसुम-
क्रीडा (कामकेलि ) आरम्भ की-- यह देख कर, नल ने अपने नेत्र मूँद लिये ॥
गता यदुत्सङ्गतले विशालतां द्रुमाः शिरोभिः फलगौरवेण ताम् ।
कथं न धात्रीमतिमात्रनामितैः स वन्दमानानाभिनन्दति स्म तान् ॥९८॥
गता इति । द्रुमाः, [ यदुत्सङ्गतले ] यस्या धात्र्या उत्सङ्गतले, उपरि देशे
अङ्कदेशे च । विशालतां =विवृद्धिं गताः तां धात्रीं = भुवञ्च उपमातरं वा । 'धात्री
जनन्यामलके वसुमत्युपमातृषु' इति विश्वः । 'धा कर्मणि ष्ट्रन्' इति दधातेष्ट्रन् प्रत्ययः ।
फलगौरवेण =फलभारेण, अतिमात्रं नामितैः = प्रह्वी-