नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

सर्गः ३ ] जीवातु-दमयन्तिकारसहितम् २०३
परवति ! दमयन्ति ! त्वां न किञ्चिद्वदामि
द्रुतमुपनम किं मामाह सा शंस हंस !
इति वदति नलेऽसौ तच्छशंसोपनम्रः
प्रियमनु सुकृतां हि स्वस्पृहाया बिलम्बः ॥१३४॥
परवतीति । परवति ! = पराधीने ! दमयन्ति ! त्वां न किञ्चिद्वदामि
= नोपालभे । किन्तु हे हंस ! द्रुतं = शीघ्रमुपनम = आगच्छ । सा = दमयन्ती
मां किमाह, शंस = कथय इति नले वदति = भ्रान्त्या पुरोवर्तिनं इव सम्बोध्य
आलपति सति । असौ = हंसः, उपनम्रः = पुरोगतः सन्, कार्यज्ञः शशंस =
कथयामास। तथा हि, सुकृतां = साधुकारिणां, 'सुकर्मपापपुण्येषु कृञः' इति क्विप् ।
प्रियमनु = इष्टार्थं प्रति, स्वस्पृहायाः = स्वेच्छाया एव विलम्बः । न त्विच्छानन्तरं
तत्सिद्धेर्विलम्ब इति भावः । सामान्येन विशेषसमर्थनरूपोऽर्थान्तरन्यासः ॥१३४॥
हे पराये ( पिता के ) वश में रहने वाली दमयन्ती ! मैं तुमसे कुछ न कहूँगा
( कि तुम मेरे पास चली आओ ) । हे हंस ! तुम मेरे पास शीघ्र चले आओ
और दमयन्ती ने मुझे जो सन्देश दिया हो, उसे बतला दो । नल के इस प्रकार
कहने पर, उस हंस ने आकर, ( दमयन्ती के साथ जो बातचीत हुई थी सो ) सब
वार्तालाप बता दिया; क्योंकि पुण्यात्मा जीवों को, अपने प्रिय ( अभीष्ट ) पदार्थ के
सम्बन्ध में, अपनी इच्छा करने भर की देरी होती है ( उसकी कार्यसिद्धि में,
अभीष्ट पदार्थ प्राप्ति में, विलम्ब नहीं होता ) ॥१३४॥
कथितमपि नरेन्द्रः शंसयामास हंसं
किमिति किमिति पृच्छन् भाषितं स प्रियायाः ।
अधिगतमतिवेलानन्दमार्द्वीकमत्तः
स्वयमपि शतकृत्वस्तत्तथान्वाचचक्षे ॥१३५॥
कथितमिति । स नरेन्द्रः = नलः, कथितमपि प्रियायाः = दमयन्त्याः,
भाषितं = वचनं । किमिति किमिति पृच्छन् हंसं शंसयामास = पुनराख्यापया-
मास । किं च, [अतिवेलानन्दमार्द्वीकमत्तः] अतिवेलो अतिमात्रो यः आनन्दः,
स एव मार्द्वीकं मृद्वीकाविकारो द्राक्षामद्यं 'मृद्वीका गोस्तनी द्राक्षा' इत्यमरः । तेन
मत्तः सन्, अधिगतं = सम्यक् गृहीतं तत् = उक्तं स्वयमपि शतकृत्वः = शतवारं ।