नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

२०० नैषधचरितम् । [ तृतीयः
चेतोजन्मशरप्रसूनमधुभिर्व्यामीश्रतामाश्रयत्-
प्रेयोदूत-पतङ्ग-पुङ्गव-गवी-हैयङ्गवीनं रसात्।
स्वादुं स्वादमसीम मृष्टसुरभि प्राप्तापि तृप्तिं न सा
तापं प्राप नितान्तमन्तरतुलामानर्च्छ मूर्च्छामपि ॥१३०॥
चेत इति । सा = भैमी, [ चेतोजन्म-शर-प्रसून-मधुभिः ] चेतोजन्मनः
कामस्य, शरप्रसूनानां शरभूतपुष्पाणां, मधुभिस्तद्रसैः, क्षौद्रैश्च । 'मधु मद्ये पुष्परसे
क्षौद्रेऽपि'इत्यमरः । व्यामिश्रतामाश्रयत् = तथा मिश्रं सदित्यर्थः । असीम =
निःसीम, अपरिमितमित्यर्थः । नकारान्तोत्तरपदो बहुव्रीहिः । [ मृष्टसुरभि ] मृष्टं
शुद्धम्, अन्यत्रामलं, तच्च तत् सुरभि सुगन्धि च । खञ्जकुब्जवद्विशेषणसमासः ।
[ प्रयो-दूत-पतङ्ग-पुङ्गव-गवी-हैयङ्गवीनं ] प्रेयसो नलस्य, दूतः सन्देशहरो
यः पतङ्गः पुङ्गवः इव पतङ्गपुङ्गवो हंसश्रेष्ठः, पुमान्, गौः पुङ्गवः । 'गोरतद्धितलुकि'
इति टच् । तस्य गौर्वाक् तद्गवी, पूर्ववत् टचि । 'टिड्ढाणञ्' इत्यादिना ङीप् । सैव
हैयङ्गवीनं ह्यो गोदोहोद्भवं घृतमिति रूपकम् । 'हैयङ्गवीनं संज्ञायाम्' इति निपातः ।
तद्गवी तद्धेनुः तस्या इति च गम्यते । रसात्=रागात् स्वादुं स्वादं=पुनः पुनरा-
स्वाद्य । आभीक्ष्ण्ये णमुल्प्रत्ययः। पौनःपुन्यमाभीक्ष्ण्यं । 'आभीक्ष्ण्ये द्वे भवतः' इति
उपसंख्यानात् द्विरुक्तः । तृप्ति प्राप्तापि अपिर्विरोधे । अन्तः नितान्तं तापं न प्राप,
अतुलां मूर्च्छामपि नानर्च्छ = न प्राप । 'ऋच्छत्यृताम्' इति गुणः । 'अत आदेः'
इत्यभ्यासाकारस्य दीर्घः । 'तस्मान्नुड् द्विलः' इति नुँट् । मधुमिश्रघृतस्य विषत्वात्
तत्पाने तापाभावादिति विरोधः । स च पूर्वोक्तरूपकोत्थापित इति सङ्करः । 'मधुनो
विषरूपत्वं तुल्यांशे मधुसर्पिषी' इति बाहटः ॥१३०॥
कामदेव के बाणरूपी पुष्पों के मधु ( मकरन्द ) से समान रूप से मिले हुए,
अपने प्रियतम नल के दूत - उस हंस-की वाणीरूपी गौ के अत्यन्त सुस्वादु और
सुगन्धित ताजे घी का, (अनुराग) रस के साथ ( प्रीतिपूर्वक ) बारम्बार आस्वादन
( पान, श्रवण ) करते हुए दमयन्ती को ( बार-बार आस्वादन की अभिलाषा बनी
ही रही ) उस से असीम तृप्ति भी नहीं हुई और न अतुल मूर्च्छा ही आयी (उल्टे)
उसके अन्तःकरण में ( विरहजन्य ) नितान्त ताप हुआ। [ जब कोई व्यक्ति मधु
और घृत को समान रूप से मिलाकर (समान भाग में) खा लेता है, तब वह
मूर्च्छित हो जाता है, क्योंकि घृत तथा मधु का समान भाग विषतुल्य माना जाता