सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary

महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा

DevanagariSanskritpublished226 पृष्ठ

पृष्ठ 210, कुल 226 में से

संदर्भ में पढ़ें
पृष्ठ 210

१९४ नैषधचरितम् [ तृतीयः
( काम-सङ्ग्रामे ) लतारूप धनुष और नाराच-बाणों की ( तराजू की ) डण्डी
बनाया ॥ १२२ ॥
सत्त्व-स्रुत-स्वेद-मधूत्थसान्द्रे तत्पाणिपद्मे मदनोत्सवेषु ।
लग्नोत्थितास्त्वत्कुचपत्ररेखास्तन्निर्गतास्तत् प्रविशन्तु भूयः ॥१२३॥
सत्त्वेति । किं च, मदनोत्सवेषु = रतिकेलिषु, [ सत्त्व-स्रुत-स्वेद-मधूत्थ-
सान्द्रे ] सत्त्वेन मनोविकारेण, स्रुतो यः स्वेदः सात्त्विकविकारविशेषः, तेनैव मधू-
त्थेन मधूच्छिष्टेन, सान्द्रे निरन्तरे । अत एव [ तत्पाणिपद्मे ] तस्य नलस्य पाणि-
पद्मे, [लग्नोत्थिताः] लग्नाः संक्रान्ताः । अत एव उत्थिताः त्वत्कुचतटाद्विश्लिष्टाः,
मधूच्छिष्टे निकषस्थकनकरेखावदिति भावः । स्नातानुलिप्तवत् पूर्वकालसमासः तन्नि-
र्गताः = तत्पाणिपद्मोत्पन्नाः, त्वत्कुचपत्ररेखाः भूयः तत् = पाणिपद्मं । 'वा पुंसि
पद्मं नलिनम्' इत्यमरः । प्रविशन्तु । कार्यस्य कारणे लयनियमदिति भावः ।
युवयोः समागमोऽस्तु इति तात्पर्यम् ॥१२३॥
सुरत-क्रीडा के अवसर पर, सात्त्विक भाव से निकले हुए पसीने रूप मोम से
स्निग्ध ( तरल ) हुए, नल के कर-कमलों में - आप के स्तनों पर, उनके पाणि-
पद्द्मों द्वारा की गयी पत्रावली की रचना - कुचों के गाढ मर्दन-काल में फिर
( उन्हीं के कर कमलों में ) - लग जाय [ अर्थात् जिस प्रकार मोम के बने हुए
साँचे पर, उसके तरल हो जाने पर, दूसरी वस्तु की प्रतिकृति उभर जाती है,
उसी प्रकार सम्भोग क्रीडा के अवसर पर कुच-मर्दन करते समय पसीने से तर
हुए, नल के हाथों में, आपके स्तनों पर बनी हुई पत्रावली की रचना, ठप्पे की
तरह उभर जाय ] ॥ १२३ ॥
बन्धाढ्य-नाना-रत-मल्लयुद्ध-प्रमोदितैः केलिवने मरुद्भिः ।
प्रसूनवृष्टिं पुनरुक्तमुक्तां प्रतीच्छतं भैमि ! युवां युवानौ ॥१२४॥
बन्धेति । किं च, हे भैमि ! [ बन्धाढ्य-नाना-रत-मल्लयुद्ध-प्रमोदितैः ]
बन्धैरुत्तानादिकरणैः कामतन्त्रप्रसिद्धैः, आढ्यं समग्रं, नानारतं उत्तानकाविविध-
सुरतं, तदेव मल्लयुद्धं, तेन प्रमोदितैः सन्तोषितैः, केलिवने मरुद्भिः = वायुभि-
दैवैश्च । 'मरुतौ पवनामुरौ' इत्यमरः । [पुनरुक्तमुक्तां] पुनरुक्तं सान्द्रं यथा तथा,
मुक्तां प्रसूनवृष्टिं, युवतिश्च युवा च युवानौ । 'पुमांस्त्रिया' इत्येकशेषः । युवां