नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)
Naishadhiya Charitam of Sriharsha with Commentary
महाकवि श्रीहर्ष / पं. शिवदत्त शर्मा द्वारा
पृष्ठ 203, कुल 226 में से
संदर्भ में पढ़ेंसर्गः ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १८७
Digitized by Sarayu Trust Foundation and eGangotri
अथ द्वाभ्यां लज्जात्यागमाह-त्वदित्यादि । स्मरेण तीक्ष्णबाणैः, अतितदयः
शरीरमिति शेषः । अस्य = नलस्य, स्वभावोऽपि = पापभीरुत्वनीचत्वगर्हताच्छील्य-
मपि, कियान् = अल्पोऽपि लूनः किम् इत्युत्प्रेक्षा यत् = यस्मात्, त्वत्प्रापकात्
= त्वत्प्राप्तिसाधनात्, एनसः = पापादपि न त्रस्यति । 'भीत्रार्थानां भयहेतुः' इति
अपादानत्वात् पञ्चमी । त्वयि एव दास्येऽपि = त्वदधिगतदास्यविषये न लज्जते ॥
[ त्रपानाश कामदशा का वर्णन-] ये नल आपकी प्राप्ति के लिये, (कन्या-
अपहरण आदि पाप-कर्म) से भी जो नहीं डरते तथा आपका दास बनने में
भी जो लज्जा नहीं करते-उससे स्पष्ट है, कि कामदेव ने तीखे तीरों से, उनके
शरीर को छलनीकर, कुछ उनके स्वभाव (प्रकृति) को भी बेंच दिया है क्या ?
( अन्यथा इतना आकस्मिक परिवर्तन नहीं होता) ॥ ११०॥
स्मारं ज्वरं घोरमपत्रपिष्णोः स्निग्धागदङ्कारचये चिकित्सौ ।
निदानमौनादविशद्विशाला साङ्क्रामिकी तस्य रुजेव लज्जा ॥१११॥
स्मारमिति । घोरं = दारुणं, स्मारं ज्वरं कामसन्तापं, चिकित्सौ प्रतिकर्त्तरि,
'कित विवासे' इति धातोः 'गुप्तिचित्क्यः सन्' इति 'निन्दाक्षमव्याधिप्रतीकारेषु
इष्यते' इति रोगप्रतीकारे सन् प्रत्ययः । 'सनाशंस भिक्ष उः' 'न लोक' इत्यादिना
षष्ठीप्रतिषेधः । स्निग्धागदङ्कारचये = सिद्धवैद्यसङ्घे । कर्मण्यणि । 'कारे सत्यागदस्य'
इति मुमागमः । निदानमौनात् = रोगनिदानानभिधानाद्धेतोः अपत्रपिष्णोः =
लज्जाशीलस्य । 'अलङ् कृञ्' इत्यादिना इष्णुच् । तस्य = नलस्य, विशाला =
महती लज्जा, संक्रमादागता सांक्रामिकी रुजेव । 'अक्षिरोगो ह्यपस्मारः क्षयः
कुष्ठमसूरिका । दर्शनात् स्पर्शनाद्घानात् संक्रमन्ति नरान्नरम्' इति उक्ताक्ष्यादिरोगा
इवेत्यर्थः । भिदादित्वादङ् प्रत्ययः । अविशत् ॥१११॥
[ ज्वररूप कामदशा का वर्णन-] लज्जाशील नल के भयंकर काम-ज्वर की
चिकित्सा करने के लिए आए हुए, लब्ध-प्रतिष्ठ वैद्यराजों में- (ज्वर के) निदान
(आदि-कारण) के बारे में चुप रहने से, स्पष्ट है कि-साक्रामक रोग (छुतही
बीमारी) की तरह, भारी लज्जा (वस्तुतः उनमें) घुस गयी [अर्थात् नल की
असाध्य बीमारी का समाचार सुनकर, भारत के प्रसिद्ध-प्रसिद्ध कविराज उनकी
चिकित्सा करने के लिए आये । उन्हें देखकर नल को बड़ी लज्जा आ गयी कि
अब तो ये वैद्यराजगण हमारे मन्मथ-विकार को जान जायेंगे । उधर वैद्यों ने