नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

: ३ ] जीवातु-मदयन्तिकासहितम् । १३७
: ओं के कन्धों को विश्राम (आराम) दिया था; तभी से अखिल विश्व की अन-
: त प्रदक्षिणा करने पर भी मैं (ब्रह्मा के वरदान तथा अपने पूर्वजों के आशी-
: र्वचन से ) थकता नहीं ॥१९॥
: बन्धाय दिव्ये न तिरश्चि कश्चित् पाशादिरासादितपौरुषः स्यात् ।
: एकं विना मादृशि तन्नरस्य स्वर्भोगभाग्यं विरलोदयस्य ॥२०॥
: अथ व्याधादिबन्धनभयमपि न मेऽस्तीत्याह--बन्धायेति । मादृशि दिव्ये
: तिरश्चि विषये विरलोदयस्य = दुर्लभजन्मनो नरस्य = मर्त्यस्य, प्रायेणैवंविधो
: नास्तीत्यर्थः । अन्यत्र, विरो विगतरेफः, स चासौ लोदयो लोदयवांश्च । मत्वर्थीयोऽ-
: कारः । तस्य रेफस्थानाधिष्ठितलकारस्य नलस्येत्यर्थः । शब्दधर्मोऽर्थ उपचर्यते ।
: [स्वर्भोगभाग्यं ] भुज्यत इति भोगः सुखं, स्वर्भोगस्य स्वर्गसुखस्य भाग्यं, तत्प्राप-
: कदृष्टमित्यर्थः । स्वप्राप्तेस्तत्प्रापकत्वादिति भावः । तत् एकं विना कश्चित्
: पाशादिः=पाशाद्युपायः । बन्धाय=बन्धनार्थम् आसादितपौरुष =प्राप्तव्यापारो
: न स्यात् । स्वर्भोगभाग्यैकसुलभा वयं, नोपायान्तरसाध्या इत्यर्थः । अस्मत्संसर्गा-
: दन्यः को नाम स्वर्गपदार्थ इति भावः ॥२०॥
: धरती पर विरले ही जन्म लेनेवाले, किसी मानव के, स्वर्गलोक में भोग
: करने योग्य असाधारण भाग्य के बिना, मुझ जैसे दिव्य पक्षी को बन्धन में पकड़ने
: के लिए, किसी पाश आदि की इतनी शक्ति नहीं है ॥२०॥
: इष्टेन पूर्तेन नलस्य वश्याः स्वर्भोगमत्रापि सृजन्त्यमर्त्याः ।
: महीरुहा दोहदसेकशक्तेराकालिकं कोरकमुद्गिरन्ति ॥२१॥
: तच्च भाग्यं नलस्यैवास्तीत्याह--इष्टेनेति । इष्टेन = यागेन पूर्तेन = खाता-
: दिकर्मणा च । 'त्रिष्वथ क्रतुकर्मेष्टं पूर्तं खातादिकर्मणि' इत्यमरः । वश्याः=वशङ्गताः ।
: 'वशंगतः' इति प्राग्दीव्यतीये यत्प्रत्ययः । अमर्त्याः = देवाः, नलस्य, अत्र=
: भूलोके, अपि स्वर्भोगं सृजन्ति = स्वर्गसुखं सम्पादयन्तीत्यर्थः । ननु देवाश्च कथं
: लोकान्तरकालान्तरभोग्यं स्वर्गमिदानीं सृजन्तीत्याशंकां दृष्टान्तेन परिहरति--मही-
: रुहाः = वृक्षाः [ दोहद-सेक-शक्तेः ] दोहदस्य अकालप्रसवोत्पादनद्रव्यस्य, सेकस्य
: जलसेकस्य शक्तेः सामर्थ्यात् । [आकालिकं] समानकालावायन्तौ उत्पत्तिविनाशा-
: वस्येत्याकालिकः, उत्पत्त्यनन्तरविनाशीत्यर्थः । 'आकालिकडाद्यन्तवचने' इति समान-
: कालशब्दस्याकालशब्दादेशे ठञ्प्रत्ययान्तो निपातः । प्रकृते त्वल्पमयं कोरकमुद्गि-