नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

१०४ नैषधचरितम् । [ द्वितीयः

इष्टार्थस्य, सिद्धिशंसिनं = सिद्धिसूचकं, जलसम्भृतं = जलपूर्णं कलशं = पूर्णकुम्भं
पुरः = अग्रे कल्याम्बभूव = ददर्श ॥६५॥
उस राजहंस ने राह में पहले-पहल, यात्रियों के अभिलषित मनोरथों की
सिद्धि की सूचना देनेवाले, सामने से आते हुए जलपूर्ण कलश को देखा ॥६५॥
अवलम्ब्य दिदृक्षयाम्बरे क्षणमाश्चर्यरसालसं गतम् ।
स विलासवनेऽवनीभृतः फलमैक्षिष्ट रसालसङ्गतम् ॥६६॥
अवलम्ब्येति । स = हंसो दिदृक्षया = स्वगन्तव्यमार्गालोकनेच्छया अम्बरे
क्षणम् [ आश्चर्यरसालसं ] आश्चर्यरसेन तद्वस्तु दर्शननिमित्तेन अद्भुतरसेन,
अलसं मन्दं, गतं=गतिम् अवलम्ब्य अवनीभृतः=नलस्य विलासवने=विहारवने
[ रसाल-सङ्गतं ] रसालेन चूतवृक्षेण, सङ्गतं सम्बद्धम् । 'आम्रश्चूतो रसालोऽसौ'
इत्यमरः । फलम् ऐक्षिष्ट = दृष्टवान् ॥६६॥
राजहंस ने (विलास-कानन के) देखने की इच्छा से, आकाश में क्षणभर
तक, आश्चर्य-रस के कारण मन्द गति का आश्रय लेकर, राजा नल के क्रीडा-उद्यान
में, आम्र के पेड़ में लटकता हुआ आम का फल देखा ॥६६॥
नभसः कलभैरुपासितं जलदैर्भूरितर-क्षुपन्नगम् ।
स ददर्श पतङ्गपुङ्गवो विटप-च्छन्न-तरक्षु-पन्नगम् ॥६७॥
नभस इति । पुमान् गौः वृषभः, विशेषणसमासः । 'गोरतद्धितलुकि' इति
समासान्तष्टच् । स इव पतङ्गपुङ्गवः = पक्षिश्रेष्ठः उपमितसमासः । स नभसः
कलभैः=खेचरकरिकल्पैरित्यर्थः । जलदैरुपासित=व्याप्तं । [भूरितर-क्षुपन्नगम् ]
भूरयः बहवस्तरक्षवो मृगादनाः पन्नगा यस्य तम् । [विटप-च्छन्न-तरक्षु-पन्नगम् ]
विटपैः शाखाविस्तारेण । 'विस्तारो विटपोऽस्त्रियाम्' इत्यमरः । छन्नतराः अतिशयेन
छादिताः, क्षुपा ह्रस्वशाखाः । 'ह्रस्वशाखाशिफः क्षुपः' इत्यमरः । यस्य तम् । नगं
पर्वत ददर्श । पूर्णकुम्भादिदर्शनं पान्थक्षेमकरमिति निमित्तज्ञाः ॥६७॥
पक्षिश्रेष्ठ हंस ने—आकाश के कलभ (हाथी के बच्चों) के आकार के (काले-
काले) मेघों से व्याप्त और बहुत सी झाड़ियों से शोभायमान एक पहाड़ को
देखा — जिसके पेड़ों की शाखाओं में लकड़बग्घा और सर्प छिपे हुए थे ॥६७॥
स ययौ धुतपक्षतिः क्षण क्षणमुदूर्ध्वायनदर्विभावनः ।
विततर्क्षततिर्निश्चलच्छदः क्षणमालोककदत्तकौतुकः ॥६८॥