नैषधीयचरितम् (महाकवि श्रीहर्ष - बृहत्त्रयी महाकाव्य सटीक)

१०२ नैषधचरितम् । [द्वितीयः
तदिति । तत् = तस्माद् इह = अस्मिन् अनवधौ = अपारे [कन्दर्प-शराधि-
नीरधौ] कन्दर्पशरैर्य आधिर्मनोव्यथा । 'पुंस्याधिर्मानसी व्यथा'इत्यमरः । तस्मि-
न्नेव नीरधौ समुद्रे, निमज्जतः=अन्तर्गतस्य मम विधिना=दैवेन । [आकस्मिक-
सृष्ट-सन्निधिः] अकस्मादकाण्डे भवमाकस्मिकम् । अध्यात्मादित्वाट् ठक् ।
अव्ययानां भमात्रे टिलोपः । तद्यथा तथा सृष्टः कृतः सन्निधिः सन्निधानं यस्य सः ।
भाग्यादागत इत्यर्थः । त्वं पोतः=यानपात्रम् इव । 'यानपात्रं तु पोतः' इत्यमरः ।
अवलम्बनं भव ॥ ६० ॥
अतः जिस प्रकार समुद्र में डूबते हुए व्यक्ति को, दैवयोग से कहीं से जहाज
बनकर, उसके समीप पहुँच जाय और उसका सहायक हो जाय उस प्रकार, पूर्व-
वर्णित अथाह कामबाण-जन्य मानसी-व्यथारूपी सागर में डूबते हुए मुझको-तुम
दैवयोग से अचानक कहीं से जहाज के रूप में आये और अब (दमयन्ती के
मिलने में) सहायक होओ ॥ ६० ॥
अथ वा भवतः प्रवर्त्तना न कथं पिष्टमियं पिनष्टि नः ।
स्वत एव सतां परार्थता ग्रहणानां हि यथा यथार्थता ॥ ६१ ॥
अथवेति । अथवा इयं नः=अस्माकं सम्बन्धिनी । 'उभयप्राप्तौ कर्मणि'इति
नियमात् कर्त्तरि कृद्योगे षष्ठीनिषेधेऽपि शेषषष्ठीपर्यवसानात् कर्त्तर्यर्थलाभः । भवतः ।
'उभयप्राप्तौ कर्मणि'इति षष्ठी । प्रवर्त्तना प्रेरणा एथास्रन्थो युच् । कथं पिष्टं न
पिनष्टि, स्वतः प्रवृत्तिविषयत्वात् पिष्टपेषणकल्पेत्यर्थः । हि = यस्माद् ग्रहणानां =
ज्ञानानां यथार्थता=याथार्थ्यं यथा प्रामाण्यमिव, स्वतः सर्वप्रमाणानां प्रामाण्यमिव,
'गृह्यतां जाता मनीषा स्वत एव मानम्'इति मीमांसकाः । सतां परार्थता = परार्थ-
प्रवृत्तिः स्वत एव, न तु परतः । उपमा-संसृष्टोऽर्थान्तरन्यासः ॥ ६१ ॥
अथवा, क्या आपको प्रेरित करनेवाली यह मेरी प्रार्थना पिष्ट-पेषण नहीं है ?
क्योंकि सत्पुरुषों की परोपकारिता स्वतः (अपने आप) ही है; जैसे ज्ञान की यथार्थता
(प्रामाणिकता) स्वतः होती है (अथवा, जैसे इन्द्रियों की यथार्थता स्वतः पदार्थ-
ग्राहकता है) ॥ ६१ ॥
तव वर्त्मनि वर्त्ततां शिवं पुनरस्तु त्वरितं समागमः ।
अपि साधय साधयेप्सितं स्मरणीयाः समये वय वयः ! ॥ ६२ ॥
तवेति । हे वयः ! हे पक्षिन् ! तव वर्त्मनि शिवं = मङ्गलं वर्त्ततां, त्वरितं =