मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[Left Column]

३१०        मध्यमकशास्त्रे षष्ठं परिशिष्टम् ।

न बोधिसत्त्वप्रणिधिर्न चर्यापरिणामना ।
उक्ताः श्रावकयानेऽस्माद्बोधिसत्त्वः कुतस्ततः ॥ ९० ॥
अधिष्ठानानि नोक्तानि बोधिसत्त्वस्य बोधये ।
बुद्धैरन्यत्प्रमाणं च कोऽस्मिन्नर्थे जिनाधिकः ॥ ९१ ॥
अधिष्ठानार्थसत्यार्थबोधिपक्षोपसंहितात् ।
मार्गान्श्रावकसामान्याद्बौद्धं केनाधिकं फलम् ॥ ९२ ॥
बोधिचर्याप्रतिष्ठार्थं न सूत्रे भाषितं वचः ।
भाषितं च महायाने ग्राह्यमस्माद्विचक्षणैः ॥ ९३ ॥
यथैव वैयाकरणो मातृकामपि पाठयेत् ।
बुद्धोऽवदत्तथा धर्मं विनेयानां यथाक्षमम् ॥ ९४ ॥
केषांचिद्वदद्धर्मं पापेभ्यो विनिवृत्तये ।
केषांचित्पुण्यसिद्ध्यर्थं केषांचिद् द्वयमाश्रितम् ॥ ९५ ॥
द्वयानिश्रितमेकेषां गम्भीरं भीरुभीषणम् ।
शून्यताकरुणागर्भमेकेषां बोधिसाधनम् ॥ ९६ ॥
इति सद्धर्महायाने कर्तव्यः प्रतिघक्षयः ।
प्रसादश्चाधिकः कार्यः सम्यक्संबोधिसिद्धये ॥ ९७ ॥
महायानप्रसादेन तदुक्ताचरणेन च ।
प्राप्यतेऽनुत्तरा बोधिः सर्वसौख्यानि चान्तरा ॥ ९८ ॥
दानं शीलं क्षमा सत्यं गृहस्थस्य विशेषतः ।
धर्म उक्तः कृपागर्भः स सात्मीक्रियतां दृढम् ॥ ९९ ॥
अथ लोकस्य वैषम्याद्राज्यं धर्मेण दुष्करम् ।
ततो धर्मयशोर्थं ते प्रव्रज्याधिगमः क्षमः ॥ १०० ॥

रत्नावल्यां राजवृत्तोपदेशो नाम चतुर्थः परिच्छेदः ॥

---

१ Stanzas 94–96 cited in प्र. प. p. 153.

---

[Right Column]

CRITICAL NOTES

Page 1. The correct TITLE of this work of Nāgārjuna is मध्यमक, or मध्यमक-शास्त्र. It consists of over 400 kārikās divided into 27 chapters. The present edition includes also the Commentary called Prasannapadā by Candrakīrti. Poussin uses the title माध्यमिकवृत्ति which later he corrected to मध्यमकवृत्ति. Even now scholars loosely cite this work as माध्यमिकवृत्ति. As explained in the Introduction the name of the work is मध्यमक or मध्यमकशास्त्र, and name of the Commentary on it is प्रसन्नपदा.
Page 1, Line 2 — योऽन्तद्वयावासविधूतवासः is an epithet of नागार्जुन who has thrown to winds the stand of resorting to two extreme views. These antas are अस्ति and नास्ति; शाश्वत and उच्छेद; संसार and निर्वाण etc. We find the mention of these antas in numerous places in almost identical terms as for instance in Saṁyutta Nikāya, III. 135 : सव्वं अत्थीति...अयं एको अन्तो । सव्वं नत्थीति अयं दुतियो अन्तो । एते ते कचान उभो अन्ते अनुपगम्म मज्झेन धम्मं देसेति—अविज्जापच्चया संखारा, etc. Compare also the Com. on MŚ. 15. 7 as given on page 118. The reading योऽन्तर्द्वयावासविधूतवासः, found in Mss. but not confirmed by T, may be interpreted as अन्तर्द्वयाया वासनेन विधूतः वासः गृहं येन.
Page 1. l. 3—सद्धर्मतोयस्य गभीरभावं ..जगाद, who preached the depth of the ocean-waters of true law. The reading सद्धर्मकोषस्य found in T is equally good.
Page 1, l. 9—उत्तानसत्प्रक्रियावाक्यनद्धा, equipped with phrases which are उत्तान, clear or easy to understand, सत्प्रक्रियावाक्य, with phrases based on right etymological sense. तर्कानिलव्याकुलितां, not overwhelmed by breeze of तर्क, reasoning. Note that the name of Bhāvaviveka's Commentary on MŚ. is तर्कज्वाला, flame of the fire of reasoning. प्रसन्नां, characterised by clarity of word and sense. Compare प्रसादस्तु स्वच्छता शब्दार्थयोः.
Page 1, l. 10 शास्त्रम् i. e., मध्यमकम् or मध्यमकशास्त्रम्; Cf. p 13, 1; p. 240, l. 16; also मध्यमकदर्शन on p. 120, l. 17.
Page 1, l. 11 मध्यमावतारविहितविधिना, according to the procedure described in मध्यमावतार which is the work of the commentator Candrakīrti.
Page 1, l. 11—अद्वयज्ञानालंकृत etc. Nāgārjuna composed his मध्यमकशास्त्र for the benefit of persons in order to teach them the अद्वयज्ञान, the doctrine of identity of प्रतीत्यसमुत्पाद, शून्यता, प्रज्ञप्ति and मध्यमा प्रतिपन्. Compare :

यः प्रतीत्यसमुत्पादः शून्यतां तां प्रचक्ष्महे ।
सा प्रज्ञप्तिरुपादाय प्रतिपत्सैव मध्यमा ॥ [ म० शा० – २४.१८ ]

Page 1, l. 12–प्रथमचित्तोत्पादं तथागतज्ञानोत्पत्तिहेतुम्, the cause of obtaining the knowledge ‘बोधि' of तथागत, is the first चित्तोत्पाद. There are ten cittotpādas corresponding to ten bhūmis of तथागत. For details, see शिक्षासमुच्चय and गण्डव्यूहसूत्र (मैत्रेयविमोक्ष).
Page 1, l. 13–विदिताविपरीतप्रज्ञापारमितानीतैः, Nāgārjuna, who knew the correct interpretation of the class of works going under the name of प्रज्ञापारमिता. This epithet clearly shows that Nāgārjuna, in his मध्यमकशास्त्र, wants to codify the teaching of प्रज्ञापारमिता.
Page 1. l. 15 The term शास्त्र is to be derived from two roots, viz., शास् to rule, and त्रा to protect. This stanza is also cited on page 4 by स्थिरमति in his मध्यान्तविभागसूत्रभाष्यटीका, with reading च for वः.
Page 2, l. 1 — अनिरोधमनुत्पादम् etc. These two Kārikās, which, according to Candrakīrti, constitute the मङ्गल composed to salute the तथागत at the beginning of his work by नागार्जुन. Poussin does not count these stanzas as forming part of मध्यमकशास्त्र and hence does not number them, while I take them to be a part of the work and have numbered them as on page 4.